Η ανατίναξη της υπ. αριθμ. 53 ταχείας γερμανικής αμαξοστοιχίας (1)

  

Στις 23 Φλεβάρη 1944 το μηχανικό Ολύμπου με καπετάνιο τον Αντώνη Αγγελούλη (Βρατσάνο) ανατινάζει στην κοιλάδα των Τεμπών την ταχεία γερμανική αμαξοστοιχία υπ. αριθμ. 53, τη μεγαλύτερη ανατίναξη αμαξοστοιχίας που έγινε στην Ελλάδα, μέχρι εκείνη την περίοδο. Επιβάτες ήταν γερμανικές στρατιωτικές δυνάμεις από την Αφρική – κυρίως αξιωματικοί με πολλούς SS και το επιτελείο μίας μεραρχίας – με προορισμό το ανατολικό μέτωπο όπου θα χρησιμοποιούταν απέναντι στον σοβιετικό στρατό. Το αποτέλεσμα του σαμποτάζ ήταν να σκοτωθούν 450 Γερμανοί συμπεριλαμβανομένου ενός στρατηγού μαζί με το επιτελείο του ενώ το 1/3 των νεκρών ήταν αξιωματικοί· επίσης καταστράφηκαν 800 μέτρα σιδηροδρομικής γραμμής και οι συγκοινωνίες διακόπηκαν για 48 ώρες.

Το συγκεκριμένο σαμποτάζ ήταν αρκετά τολμηρό από τη μεριά των ανταρτών λόγω των ισχυρών γερμανικών φρουρών που υπήρχαν μεταξύ της γέφυρας και του τούνελ των Τεμπών, ενώ μεγάλες δυσκολίες υπήρξαν τόσο στην τοποθέτηση των εκρηκτικών στις θαλαμώσεις όσο και στη διαδικασία πυροδότησης. Ένας ακόμη αστάθμητος παράγοντας ο οποίος δυσκόλεψε την επιχείρηση ήταν ο καιρός· παρόλο που η επιχείρηση είχε οριστεί για τις 20 Φλεβάρη η υλοποίηση καθυστέρησε τρεις ολόκληρες μέρες - λόγω της χιονοθύελλας που έπληξε την περιοχή - αναγκάζοντας τους αντάρτες να περιμένουν μέσα στη χιονοθύελλα κοντά στη σιδηροδρομική γραμμή! Σύμφωνα με την αφήγηση του ανταρτοεπονίτη Χατζηλαδά Γιάννη (Λογαράς) η οποία δημοσιεύτηκε στις 15/02/1974 στην εφημερίδα «Λαϊκός Αγώνας» - όργανο των πολιτικών προσφύγων της Ελλάδας στην Ουγγαρία (2) «στις 2 μετά τα μεσάνυχτα, 23 πια του μήνα, δούλευαν οι σαμποτέρ περιφρουρούμενοι από το πεζικό, συστηματικά χωρίς θόρυβο και γρήγορα, στις γραμμές κοντά στη γαλαρία της κοιλάδας των Τεμπών, σε μήκος 200 περίπου μέτρων. Τοποθετούσαν τις εκρηκτικές ύλες κάτω από τις γραμμές και τα καψούλια πυροδότησης πάνω σ’ αυτές. Βιάζονταν να τελειώσουν μη τυχόν και παρουσιαστεί καμιά εχθρική περίπολος ή τραίνο οπότε ζήτημα ήταν αν θα γλύτωνε κανένας τους». Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης οι μπουρλοτιέρηδες αναγκάστηκαν να αποτραβηχτούν γρήγορα τρεις φορές γιατί περνούσαν αμαξοστοιχίες που δεν έπρεπε να ανατιναχτούν, ώσπου τελικά εμφανίζεται η υπ. αριθμ. 53 η οποία μετά από μία τρομαχτική έκρηξη κατέληξε στον Πηνειό. Μετά την έκρηξη ακολούθησε μάχη με Γερμανούς στρατιώτες οι οποίοι επέβαιναν σε ένα θωρακισμένο βαγόνι μέσα από το οποίο πυροβολούσαν μανιασμένα προς όλες τις κατευθύνσεις γεγονός το οποίο δυσκόλεψε την υποχώρηση των ανταρτών. Ορίστηκαν έτσι δύο «βάσεις πυρός» με σκοπευτές τον Μήτσο Κολλάτο και τον Κώστα Γαζέτα οι οποίοι κατάφεραν να καθηλώνουν κατά διαστήματα τα γερμανικά πυρά και έτσι τα τμήματα μπόρεσαν να συμπτυχθούν και να υποχωρήσουν.

Η ανατίναξη της υπ. αριθμ. 53 ήταν τόσο σημαντική όπου οι ραδιοφωνικοί σταθμοί των συμμάχων στο Λονδίνο, στο Κάιρο και στη Μόσχα ασχολήθηκαν επανειλημμένα στις εκπομπές τους υπογραμμίζοντας τη σημασία της ενώ το περιοδικό της άγγλο – ελληνικής υπηρεσίας πληροφοριών (ΑΕΡΑ) τη χαρακτήρισε σαν ένα γεγονός παγκόσμιας σημασίας αναφέροντας την στην ανασκόπηση των παγκόσμιων πολεμικών γεγονότων του έτους 1944. Για την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας να αναφέρουμε την εσφαλμένη μετάδοση της είδησης από τον ραδιοφωνικό σταθμό του Καΐρου, ο οποίος ανέφερε πως οι Έλληνες αντάρτες καθοδηγούταν από Βρετανό αξιωματικό, ενώ στην πραγματικότητα ο λοχαγός Πωλ Λέικ συμμετείχε απλά σε μία διμοιρία ανταρτών, η οποία προοριζόταν να χτυπήσει μετά την ανατίναξη. Αξίζει να σημειωθεί πως οι Άγγλοι σύνδεσμοι οι οποίοι πέρασαν από το μηχανικό Ολύμπου πήραν τουλάχιστον από ένα γαλόνι.

Στις 31 Μαρτίου 1944 η ταχεία γερμανική αμαξοστοιχία υπ. αριθμ. 53 ανατινάζεται για δεύτερη φορά 7 χιλιόμετρα νότια της Λάρισας, ενέργεια η οποία είχε σκοπό να λειτουργήσει σαν αντιπερισπασμός στα εντατικά μέτρα ασφαλείας που είχαν πάρει οι Γερμανοί στον τομέα Λαρίσης – Τεμπών – Πλαταμώνος. Από τη δεύτερη ανατίναξη καταστράφηκαν 1200 μέτρα σιδηροδρομικού δικτύου, σκοτώθηκαν 250 Γερμανοί ενώ η διακοπή της συγκοινωνίας διήρκησε 26 ώρες. Στη συγκεκριμένη περιοχή δεν είχε διενεργηθεί ποτέ κάποια πράξη σαμποτάζ, γεγονός το οποίο αιφνιδίασε τους Γερμανούς. Η ανατίναξη έγινε από έφιππο τμήμα του μηχανικού και το δρομολόγιο της πορείας ήταν από τον Όλυμπο στον Κίσσαβο, Καραντάου, Κρανώνα και μετά επιστροφή.

Η δράση του μηχανικού Ολύμπου ήταν ιδιαιτέρως σημαντική καθ’ όλη τη διάρκεια της κατοχής κάτι το οποίο φαίνεται από το σύνολο των επιχειρήσεων που διεξήγαγε· 48900 κατεστραμμένα μέτρα σιδηροδρομικού δικτύου, 36 καταστροφές γεφυρών, διακοπή συγκοινωνιών για 59 ημέρες και 3065 νεκροί Γερμανοί κατακτητές (3).

(1) Τα στοιχεία είναι από τις μαρτυρίες του καπετάνιου του μηχανικού Ολύμπου (Αγγελούλης Αντώνης, Βροντάει ο Όλυμπος, εκδοτικός οίκος «Γνώσεις», Αθήνα) και από τον Λάζαρο Αρσενίου (Λάζαρος Αρσ. Αρσενίου, Η Θεσσαλία στην Αντίσταση, εκδόσεις «έλλα», Λάρισα, τρίτη έκδοση, τόμος Β’)

(2) Πληροφορίες από το αρχείο του Δημήτρη Μπάρμπα (arxeiothiki.blogspot.com/2017/02/)

(3) Περισσότερα για το μηχανικό Ολύμπου μπορούμε να βρούμε στο περιοδικό: Η Θεσσαλία στην Αντίσταση, Μπάρμπας Δημήτρης, 80 χρόνια από τη γέννηση του Ε.Λ.Α.Σ., Λάρισα, Άνοιξη 2023, τεύχος 5, σελ. 21-23)

Το χτύπημα της παιδείας κατά την περίοδο της λευκής τρομοκρατίας

         Το 1945 είναι ένα πολύ σκληρό έτος για την περιοχή της Λάρισας, όπως και για ολόκληρη την Ελλάδα. Μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας και την παράδοση των όπλων απ’ τη μεριά του Ε.Λ.Α.Σ. στην επαρχιακή εαμοκρατούμενη Ελλάδα δημιουργείται ένα κενό εξουσίας το οποίο φρόντισε να το καλύψει η πρώτη μεταβαρκιζιανή κυβέρνηση με τη δημιουργία των ταγμάτων εθνοφυλακής των οποίων αποστολή ήταν να μειώσουν «με κάθε μέσο» την επιρροή του Ε.Α.Μ. και να επιβάλουν το αστικό κράτος. Για το λόγο αυτό στρατολογήθηκαν όλα τα αντιδραστικά στοιχεία: συνεργάτες των Γερμανών, πρώην ταγματασφαλίτες, δωσίλογοι, χωροφύλακες οι οποίοι είχαν υπηρετήσει στον κρατικό μηχανισμό που στήριζε τους κατακτητές κ.α. Μέσα στην όλη κατάσταση την οποία διαμόρφωσαν το αστικό κράτος και ο καινούργιος “κατακτητής”, η τρομοκρατία μέρα με την ημέρα διογκωνόταν από δωσιλογικά στοιχεία τα οποία είχαν ενταχθεί στην Εθνοφυλακή, η οποία πολλές φορές συνεργαζόταν με τη Χωροφυλακή, από τους εβενίτες της πόλης και από τους ληστοσυμμορίτες της υπαίθρου. Οι δημοκρατικοί πολίτες του νομού σήκωσαν όλο το βάρος των επιθέσεων με νεκρούς, τραυματίες και βασανισμένους ενώ, όπου μπορούσαν περνούσαν στην αντεπίθεση με την αυτοάμυνα και τις παλλαϊκές κινητοποιήσεις.

Η αστική τάξη την περίοδο αυτή προσπάθησε να επιβάλει την ηγεμονία της επηρεάζοντας, όπως ήταν αναμενόμενο, τις συνειδήσεις του πιο τρυφερού κομματιού της κοινωνίας· αυτό των μαθητών. Ενδιαφέρουσα είναι η περίπτωση του Γενικού Επιθεωρητή Δημοτικής Εκπαίδευσης κ. Βασίλη Τσίριμπα - «γνωστότατο όργανο του βασιλομεταξικού φασισμού» γνωστός από «… τις αισχρές υπηρεσίες που προσέφερε ως εκπαιδευτικός συγγραφέας στην ανοικοδόμηση του χιτλεροφασιστικού εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα», ο οποίος είχε εκδώσει μία σειρά από μονογραφίες με κυριότερες τις: «Οι πρωτοπόροι της εθνικοσοσιαλιστικής αγωγής 1938» και «Αι νέαι εκπαιδευτικαί κατευθύνσεις εις το κράτος της 4ης Αυγούστου 1936» όπου μεταξύ άλλων αναφέρει πως «… ο εθνικοσοσιαλισμός ως θεωρία και πράξις την αρχή του έχει παρά τοις ενδόξοις ημών προγόνους» ενώ ταυτόχρονα θεωρεί πως «… έχομεν επιστημονικόν και επαγγελματικόν καθήκον να αποδείξωμεν, ότι η εθνικοσοσιαλιστική αυτή αγωγή δεν είναι ξένον προϊόν, αλλά γνήσιον ελληνικό» καθώς «πρωτοπόροι της τοιαύτης αγωγής υπήρξαν οι ένδοξοι ημών πρόγονοι, ιδιαιτέρως δε οι Αθηναίοι και Σπαρτιάται». (1)

Πέρα από την προσπάθεια που γινόταν στο θεσμικό πεδίο με τον διορισμό του συγκεκριμένου επιθεωρητή ταυτόχρονα διεξαγόταν και μία επίθεση εις βάρος δημοκρατικών μαθητών και δασκάλων. Στην εφημερίδα “Αλήθεια” (2) διαβάζουμε πως στο 1ο γυμνάσιο αποβλήθηκαν 23 μαθητές γιατί δεν συμμετείχαν στη φασιστική επίδειξη της 28ης Οκτωβρίου ενώ η διεύθυνση του σχολείου δήλωσε πως δεν απέβαλε τους μαθητές για πολιτικούς λόγους αλλά μόνο και μόνο επειδή δεν πειθάρχησαν, παρόλο που κατά τη διάρκεια της φασιστικής επίδειξης οι “πειθαρχημένοι” μαθητές φώναζαν «έρχεται, έρχεται»! εννοώντας έρχεται ο φασισμός. Οι αποβολές μαθητών και μαθητριών συνεχίστηκαν ενώ το προκλητικό της υπόθεσης είναι πως οι αποβληθέντες ήταν πρώην αντάρτες και μέλη της Ε.Π.Ο.Ν. ενώ αντίθετα κάποιος μαθητής που δήλωσε στο σύλλογο των καθηγητών ότι είναι μέλος ομάδας ληστοσυμμοριτών δεν τιμωρήθηκε!. Να αναφέρουμε στο σημείο αυτό πως η πλειοψηφία των καθηγητών υπερασπίστηκαν τους μαθητές όπως οφείλει να κάνει κάθε ευσυνείδητος παιδαγωγός που ασκεί το λειτούργημα του. Παρόμοια γεγονότα έλαβαν μέρος και σε γυμνάσιο της πόλης μας (3) όπου επιτροπή γονέων και κηδεμόνων μαθητριών διαμαρτυρήθηκαν στον γυμνασιάρχη λόγω του ότι ασκήθηκε ψυχολογική βία στις κοπέλες για να συμμετάσχουν στην γιορτή της 28ης, μία γιορτή η οποία οργανώθηκε από δωσίλογους και στην οποία αναβίωσαν φασιστικά συνθήματα της 4ης Αυγούστου βεβηλώνοντας με αυτό τον τρόπο τον εθνικό χαρακτήρα της επετείου. Δεν μας εκπλήσσει βέβαια το γεγονός πως δύο ημέρες νωρίτερα (4) διαβάζουμε πως 80 δάσκαλοι της Λάρισας και της περιφέρειας κλήθηκαν σε απολογία λόγω του ότι «ενήργησαν δραστηρίως εις την επιτυχίαν του κινήματος» χωρίς να διευκρινίζεται αν η συμμετοχή αφορά την εποποιία της Αντίστασης ή τη συμμετοχή στα γεγονότα του Δεκέμβρη, και ακολούθησαν δυσμενείς μεταθέσεις τους. Με τον «χορό των μεταθέσεων» που χτύπησε τους δημοκρατικούς δασκάλους από την Επιθεώρηση Δημοτικής Εκπαίδευσης – σε αντίθεση με το βόλεμα «εθνικοφρόνων ημετέρων» – βλέπουμε να συντελείται μία προσπάθεια «εκκαθάρισης» των δημοκρατικών εκπαιδευτικών σε στιγμές μάλιστα τεράστιας έλλειψης προσωπικού. Δυστυχώς αξιολογώντας όλα τα παραπάνω εντοπίζουμε αρκετές ομοιότητες με την την επίθεση που δέχεται και στις μέρες μας ο κλάδος των εκπαιδευτικών, δηλαδή η αναβίωση του επιθεωρητισμού, το σύστημα της αξιολόγησης, το νέο πειθαρχικό δίκαιο κ. α.

(1) Βασίλειος Ανδρ. Τσίριμπας, Οι πρωτοπόροι της εθνικοσοσιαλιστικής αγωγής, Αθήνα, 1937, σελ. ια’ - Αλήθεια, 02/11/1945 - «Η αναβίωση της 4ης Αυγούστου στα πράγματα της εκπαίδευσης μας».

(2) Αλήθεια, 06/11/1945 – «Στα γυμνάσια τελικά επικράτησε ο φασισμός».

(3) Ο. π., 02/11/1945 - «Οι γονείς των μαθητών διαμαρτυρήθηκαν για την τρομοκρατία».

(4) Ο. π., 04/11/1945 - «Οι δάσκαλοι σε διωγμό». 

 

 

Η επίθεση στις εφημερίδες «Αλήθεια» και «Ελευθερία»

Τη Δευτέρα 02/04/1945 και ώρα 12:30 τη νύχτα δυνάμεις της εθνοφυλακής επιτέθηκαν στα γραφεία των εφημερίδων «Αλήθεια» (όργανο του Ε.Α.Μ. νομού Λάρισας) και της δημοκρατικής «Ελευθερίας». Οπλισμένοι εθνοφύλακες όρμησαν στο τυπογραφείο και το πιεστήριο του κ. Δημητρακόπουλου στο οποίο εκδιδόταν και οι δύο εφημερίδες και κατέστρεψαν ότι βρήκαν μπροστά τους θυμίζοντας τις πράξεις των Γερμανών κατακτητών. Κατά την αποχώρηση τους έκλεψαν το ραδιόφωνο της εφημερίδας «Ελευθερία» όπως στο παρελθόν είχαν κλέψει οι Γερμανοί κατακτητές (1).

Η συγκεκριμένη επίθεση ήταν αναμενόμενη έπειτα από τις επιθέσεις σε τυπογραφεία δημοκρατικών εφημερίδων του Βόλου και της Καρδίτσας ενώ υπήρξε ακόμη και καταγγελία μέσα από τη στήλη «Ζητήματα και Κρίσεις» στο φύλλο της 29/03 προς τον νομάρχη, τους στρατιωτικούς και αστυνομικούς διοικητές και προς τον κ. Εισαγγελέα για τις απειλές τριών εθνοφυλάκων επειδή ενοχλήθηκαν για κάτι που γράφτηκε για την Ε.Β.Ε.Ν. Η πληροφορία της επίθεσης μάλιστα ήταν τόσο διαδεδομένη που δημοσιεύθηκε και σε αθηναϊκή εφημερίδα. Έτσι οι υπεύθυνοι της «Αλήθειας» λίγες ώρες πριν την επιδρομή ζήτησαν τηλεφωνικώς απ’ τη διοίκηση του 118 τάγματος εθνοφυλακής να στείλει φρουρά η οποία όμως δεν έφτασε ποτέ. Αξίζει εδώ να σημειώσουμε πως ενώ τις προηγούμενες ημέρες τα τυπογραφεία φρουρούνταν από έναν εθνοφύλακα τη συγκεκριμένη νύχτα δεν υπήρχε κανένας. Χαρακτηριστική του κλίματος που είχε διαμορφωθεί είναι και η δήλωση – απειλή του ανθυπομοίραρχου διοικητή του Β’ αστυνομικού τμήματος πως το ανάστημα του φτάνει απ’ το Β’ αστυνομικό τμήμα έως τα τυπογραφεία της «Αλήθειας». Να σημειώσουμε εδώ πως ο ανθυπομοίραρχος Κρίνης (2) είναι αυτός ο οποίος δολοφόνησε τον ανταρτοεπονίτη Αχιλλέα Δενδραμή την ημέρα που έμπαιναν οι δυνάμεις της εθνοφυλακής στην πόλη και ο οποίος δεν είχε συλληφθεί παρά τις εις βάρος του καταθέσεις μαρτύρων. Μέχρι τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου γίνονται άλλες τέσσερις επιδρομές στις εγκαταστάσεις των δύο εφημερίδων ενώ οι επιδρομές συνεχίζονται μέχρι τη μέρα που κλείνει η εφημερίδα με την εφαρμογή των έκτακτων μέτρων (3). Από τα μέσα του 1946 και έπειτα οι διώξεις στρέφονται εναντίον των συντακτών της «Αλήθειας» με τη σύλληψη και την εξορία αρχικά του διευθυντή Γ. Παπαϊωάννου και του Γιάννη Παπαγαρυφάλλου στη συνέχεια. Όλη αυτή η κατάσταση οδήγησε τους αγωνιστές δημοσιογράφους της εφημερίδας να εκδώσουν την παράνομη «Αλήθεια» η οποία εκδόθηκε μυστικά στα τέλη του Νοέμβρη 1946 και μέχρι τον Νοέμβριο του 1947 έκανε περίπου 42 με 44 εκδόσεις (4).

Ο αντιστασιακός τύπος (5) την περίοδο της αντίστασης στην περιοχή της Θεσσαλίας δούλεψε σκληρά και η έκδοση του γινόταν σε οργανωμένα τυπογραφεία τα οποία έστησαν οι νομαρχιακές επιτροπές στα βουνά. Με την απελευθέρωση τα τυπογραφεία μεταφέρθηκαν στις πόλεις μέχρι τη στιγμή που το αστικό κράτος αποφάσισε να τις κλείσει με βίαια μέσα. Ο αντιστασιακός τύπος είχε ευρεία απήχηση στον λαό γεγονός το οποίο βοήθησε στο να αντέξει τους απανωτούς διωγμούς που ακολούθησαν τη συμφωνία της Βάρκιζας με αποτέλεσμα ο λαός να αποκαλεί αυτές τις εφημερίδες “εφτάψυχες”. Η απήχηση αυτή οφειλόταν στο ότι οι συγκεκριμένες εφημερίδες λειτούργησαν ως ένα μεγάλο στήριγμα του καταδιωκόμενου και βασανιζόμενου λαού γιατί μέσα από τις στήλες τους καταγγέλλονταν τα εγκλήματα, οι διωγμοί, οι συλλήψεις, οι παράνομες φυλακίσεις, οι αρπαγές και οι βιασμοί σε βάρος δημοκρατικών πολιτών και πολλά άλλα. Με το που εγκαθίστανται οι νέες αρχές στην περιοχή επιχειρούν με επιδρομές παρακρατικών, με σπάσιμο των τυπογραφείων, με τραυματισμούς του προσωπικού να αναστείλουν την κυκλοφορία τους. Επίσης μετά από κάθε βιαιότητα ακολουθούσαν συλλήψεις, απειλές, δίκες και καταδίκες. Παρόλα αυτά όμως είχε στηθεί ένας ολόκληρος μηχανισμός από τον λαό μέσω εράνων, ενισχύσεων και γενικότερης βοήθειας για την αποκατάσταση των ζημιών ενώ προσπαθούσαν να ανεβάσουν και την κυκλοφορία όταν κατάφερναν να επανεκδοθούν.

Η περίπτωση του αντιστασιακού τύπου όπως και πολλές άλλες είναι ένα δείγμα της μεγαλειώδους κίνησης των λαϊκών μαζών την περίοδο που εξετάζουμε και όχι μόνο ενώ παράλληλα δείχνει πως μόνο ο οργανωμένος λαός μπορεί να αλλάξει τη ζωή του και την ιστορία όπως έχει γίνει πολλές φορές στο παρελθόν.

 

(1) Περισσότερα βλέπε: «Αλήθεια» 04/04/1945, «Ελευθερία» 04/04/1945, «Ριζοσπάστης», 04/04/1945.

(2) Στο φύλλο της 04/04/1945 στην εφημερίδα «Αλήθεια» ο Κρίνης αναφέρεται ως ανθυπομοίραρχος διοικητής του Β’ αστυνομικού τμήματος ενώ στις 15/04/1945 στην ίδια εφημερίδα αναφέρεται ως αξιωματικός της εθνοφυλακής.

(3) Βλέπε: Γιώργος Μαργαρίτης, Ιστορία του ελληνικού εμφυλίου πολέμου 1946-1949, τρίτη έκδοση, εκδόσεις Βιβλιόραμα, Αθήνα 2001, τόμος Α’, σελ. 177-182.

(4) Περισσότερα βλέπε: Χρήστος Βραχνιάρης, Πορεία μέσα στη νύχτα, εκδόσεις Αλφειός, Αθήνα 1990, σελ. 342-345.

(5) Πέραν της «Αλήθειας» εκδιδόταν ο «Ρήγας», η «Κόκκινη Σημαία» και ο «Λενινιστής» οι οποίες κυκλοφορούσαν σε όλη τη Θεσσαλία ενώ υπήρχαν και τοπικές εκδόσεις όπως η «Λαοκρατία» στα Τρίκαλα, η «Φωνή της Καρδίτσας» και η «Αναγέννηση» στον Βόλο.

 

 

Το αγροτικό ζήτημα στη Θεσσαλία κατά τα πρώτα χρόνια της προσάρτησης

Το αγροτικό ζήτημα στην περιοχή της Θεσσαλίας υφίσταται ήδη πολύ πριν την προσάρτηση αυτής στο νέο ελληνικό κράτος. Η εκμετάλλευση των φτωχών αγροτών και των λαϊκών μαζών είναι ήδη πολύ έντονη από την περίοδο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας· χαρακτηριστικό είναι πως το Βυζάντιο έχει μείνει στην ιστορία ως ένας από τους πιο σκληρούς εκμεταλλευτικούς κοινωνικοοικονομικούς σχηματισμούς. Στη συνέχεια με το πέρασμα στην Οθωμανική περίοδο η κατάσταση για τους φτωχούς αγρότες, και όχι μόνο, δεν αλλάζει με αποτέλεσμα οι βυζαντινοί γαιοκτήμονες να διατηρούν την κοινωνική τους θέση εκμεταλλευόμενοι τους φτωχότερους, καθεστώς το οποίο συνεχίζεται και μετά την προσάρτηση.

Στην περιοχή της Θεσσαλίας τα 3/4 του κάμπου ήταν μοιρασμένα σε τσιφλίκια¹. Από τα 560 χωριά του Θεσσαλικού κάμπου τα 350 – 360 περίπου αφορούν τσιφλίκια ενώ τα υπόλοιπα 200 αφορούν κεφαλοχώρια (μικροϊδιοκτησίες). Από τους υπολογισμούς της επιτροπής που συστάθηκε το 1896 για να μελετήσει Θεσσαλικά ζητήματα πληροφορούμαστε πως το σύνολο του αγροτικού πληθυσμού ήταν περίπου 300.000 άνθρωποι²· από αυτούς στα τσιφλίκια κατοικούσαν 11.000 οικογένειες κολίγων (εργαζόμενοι στα τσιφλίκια) και 18.000 αγρότες. Υπήρχαν ακόμη και τα λεγόμενα κονιαροχώρια τα οποία ήταν μικρές ιδιοκτησίες (αλιακάδες) καλλιεργούμενες από τους Κονιάρους³. Να σημειώσουμε εδώ πως η έγγειος ιδιοκτησία στη Θεσσαλική γη δεν είναι ομοιόμορφη και πως από περιοχή σε περιοχή είναι πιθανό τα χαρακτηριστικά των παραγωγικών σχέσεων να διαφέρουν.

Στις 02 Ιουλίου 1881 υπογράφεται στην Κωνσταντινούπολη η «Σύμβασις περί διαρρυθμίσεως των Ελληνοτουρκικών συνόρων»⁴ ενώ ήδη ο τούρκικος στρατός είχε αρχίσει να αποχωρεί από τη Θεσσαλία λίγες μέρες νωρίτερα. Με την είσοδο των ελληνικών στρατευμάτων στη Θεσσαλία οι Οθωμανοί κάτοικοι της Θεσσαλίας αποφασίζουν να αποχωρήσουν από αυτήν πουλώντας τα σπίτια τους, τα καταστήματα τους, τα οικόπεδα τους κτλ. Τις μικρές ιδιοκτησίες κυρίως των Κονιάρων ξεκίνησαν να τις αγοράζουν γεωργοί, κτηνοτρόφοι, κολίγοι και λοιποί βιοτέχνες. Σύμφωνα με τον Β. Πρόντζα: «σχεδόν μισό εκατομμύριο στρέμματα έγιναν αντικείμενον αγοραπωλησίας κυρίως από χωρικούς»⁵. Για την αγορά των συγκεκριμένων χωραφιών οι καλλιεργητές της Θεσσαλίας δανείζονταν το μισό της αξίας από τη νεοϊδρυθείσα τράπεζα Ηπείρου – Θεσσαλίας με νόμιμο τόκο, ενώ για το άλλο μισό απευθύνονταν σε τοκογλύφους με τόκο 15% έως 25%. Δυστυχώς, οι περισσότεροι αγρότες δεν μπόρεσαν να ανταποκριθούν στους δυσβάσταχτους όρους των τοκογλύφων και τότε οι τελευταίοι οργίασαν κατάσχοντας πολλά από τα χωράφια αυτά. Οι φτωχοί αγρότες δεν περίμεναν ποτέ ότι με την απελευθέρωσή τους θα γίνονταν θύματα μεγαλύτερης και πιο άγριας εκμετάλλευσης από τους ομόθρησκους τους.

Με τη φυγή των τούρκικων πληθυσμών πολλοί κεφαλαιούχοι άρπαξαν την ευκαιρία και αγόρασαν γαίες· σαράντα άνθρωποι (Γεώργιος Αβέρωφ, Παύλος Στεφάνοβικ, Κων/νος Ζάππας, Χριστάκης Εφένδης Ζωγράφος, Ανδρέας Συγγρός, Χαροκόπος, Ζαρίφης κ. α.) αγόρασαν μερικά εκατομμύρια στρέμματα εύφορης γης, χωρίς όμως να γνωρίζουν από κοντά τη γη που απέκτησαν, αφού η έδρα των εμπορικών τους επιχειρήσεων ήταν σε διάφορες πόλεις του εξωτερικού. Βέβαια, μαζί με τα τσιφλίκια αγόρασαν και τους κολίγους με τις οικογένειές τους, καθώς και τους επιστάτες των τσιφλικιών. Πριν όμως περάσουμε στην περιγραφή των συνθηκών διαβίωσης των καλλιεργητών στο νέο τους κράτος, θα πρέπει πρώτα να δούμε τις παραγωγικές σχέσεις μεταξύ των κολίγων και των τσιφλικάδων στο προηγούμενο καθεστώς.

Το 1860 εξεδόθη αυτοκρατορικό Φιρμάνι, το οποίο είχε σαν σκοπό να μεταρρυθμίσει τις προγενέστερες σχέσεις μεταξύ των κολίγων και των τσιφλικάδων στην Οθωμανική αυτοκρατορία, διότι οι δεύτεροι μέσω του συστήματος γενικής επιστασίας (Σουμπασλήκ) καταπίεζαν τους πρώτους. Έτσι, με το νέο φιρμάνι καταργήθηκε η εξουσία των επιστατών και ιδρύθηκαν γεωργικά συμβούλια, τα οποία ήταν επιφορτισμένα να διευθετήσουν τις όποιες μεταξύ τους διαφορές⁶. Με το νέο φιρμάνι τα τσιφλίκια χωρίστηκαν σε δύο κατηγορίες: τα χάσικα και τα μπαΐρια. Στα χάσικα οι καλλιεργητές παρήγαγαν κυρίως σιτάρι και κριθάρι, ενώ λιγότερο επέλεγαν τις εαρινές καλλιέργειες. Στην συγκεκριμένη κατηγορία, ο σπόρος χορηγείται από τον ιδιοκτήτη, ενώ μετά την πληρωμή των φόρων η διανομή γινόταν κατά το ήμισυ μεταξύ των δύο μερών (μεσαρικά) αφού αφαιρεθεί ο σπόρος. Αντίθετα, στα μπαΐρια η παραγωγή βασιζόταν στα εαρινά προϊόντα και πολύ λιγότερο στο σιτάρι και στο κριθάρι. Εδώ τον σπόρο τον καταβάλει ο καλλιεργητής και μετά την αφαίρεση της φορολογίας (δεκάτη) ο γεωργός λαμβάνει τα 2/3 της παραγωγής και ο ιδιοκτήτης το 1/3 (τριταρικά). Σχετικά τώρα με το ζήτημα των εξώσεων των κολίγων οι νέες διατάξεις απαγορεύουν κατηγορηματικώς την εκδίωξη αυτών από τα τσιφλίκια, όσο και των χήρων και των παρακεντέδων, διάταξη την οποία ήταν υποχρεωμένος ο ιδιοκτήτης να την τηρεί εις το διηνεκές. Όσον αφορά τις χήρες, τους γέροντες και τους παρακεντέδες ακόμα και στην περίπτωση που δεν ασχολούνταν με την γεωργία μπορούσαν να παραμείνουν στο κτήμα, ενώ οι γέροντες δεν ήταν υποχρεωμένοι να πληρώσουν κάποιο ενοίκιο. Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφέρουμε πως το ελληνικό κράτος με την απόφαση του Αρείου Πάγου, η οποία ικανοποίησε τον νομικό τύπο περί «ισοδύναμων βυζαντινού και οθωμανικού δικαίου»⁷, παραχώρησε απόλυτη κυριότητα των γαιών στους κεφαλαιούχους και πέταξε στον δρόμο ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού της προσφάτως απελευθερωμένης Θεσσαλίας⁸.

Το αυτοκρατορικό φιρμάνι ασχολήθηκε και με τους ιδιοκτήτες· αν ο γεωργός άνευ αιτίας – σύμφωνα με το φιρμάνι – δεν ήθελε να οργώσει, ή δεν ήθελε να σπείρει σωστά τον σπόρο ή γενικότερα ήθελε να ζημιώσει με κάποιον τρόπο τον ιδιοκτήτη, τότε η υπόθεση πήγαινε στο γεωργικό συμβούλιο και αν κρινόταν ένοχος, τότε του επιβαλλόταν ποινή. Το πρώτο έτος της συγκεκριμένης παράλειψης στο γεωργό επιβαλλόταν να πληρώσει κάποια αποζημίωση σχετικά επιεική, αν είχε ξανά το δεύτερο έτος την ίδια συμπεριφορά, τότε του επιβαλλόταν η συνολική αποκατάσταση της ζημιάς που προκάλεσε στον ιδιοκτήτη και τέλος αν και κατά το τρίτο έτος συνέβαινε το ίδιο, τότε και μόνο τότε ο τσιφλικάς μπορούσε να διώξει τον κολίγο από το κτήμα. Ένα ακόμη ζήτημα το οποίο διευθετήθηκε και το οποίο δημιουργούσε μεγάλα προβλήματα στις σχέσεις των δύο μερών ήταν αυτό της βοσκής· πλέον βάσει του άρθρου 24 ο ιδιοκτήτης ήταν υποχρεωμένος να παραχωρεί στον γεωργό ένα μέρος για να εκτρέφει τα ζώα του.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελέτη του κ. Γ. Κ. Ραδινού που εξέδωσε τον Ιούλη του 1909 στην εφημερίδα «Η Θεσσαλία» (Βόλος) όπου μελετάει το αγροτικό ζήτημα στη Θεσσαλία και καταλήγει στο συμπέρασμα πως ο Τούρκος μπέης έβλεπε τον κολλίγα ως «συμμέτοχο» ενώ αναφέρει πως «Οι Τούρκοι ιδιοκτήται παρείχον αληθώς πολλάς ευκολίας εις τους καλλιεργητάς. Εις τας διαφόρους ανάγκας των εδεικνύοντο πάντοτε πρόθυμοι. Εις τον αυθέντην του κατέφευγεν ελευθέρως ο χωρικός, οσάκις αι αποθήκαι του, λόγω σιτοδείας, ήσαν κεναί και παρ’ αυτού εδανείζετο ατόκως, δι’ όσον καιρόν ήθελεν. Έβοσκεν ανενοχλήτως τα πρόβατα του και κατεχράτο των πάντων, κατόρθωνε δε ενίοτε και το ίμορον να μη δίδη ολόκληρον. Ούτω είχον τα πράγματα, ότε κατ’ Αύγουστον 1881 προσαρτήθη η Θεσσαλία εις την ελευθέραν Ελλάδα»⁹

Η ζωή των αγροτών ήταν ιδιαίτερα δύσκολη. Πέρα από το επισιτιστικό κομμάτι όπου οι αγρότες και οι οικογένειές τους δεν τρέφονταν επαρκώς, υπήρχαν και πολλές ασθένειες, όπως η ελονοσία· αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως πάνω από το 60% των νεογέννητων πέθαιναν «απ’ τη σπλήνα», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Γιάνης Κορδάτος¹⁰, ενώ περισσότερες από τις μισές εργάσιμες ημέρες του έτους ο αγρότης τις έχανε απ’ τον πυρετό. Οι κολίγοι υποχρεώνονταν να δουλέψουν από νωρίς το πρωί μέχρι τη δύση του ηλίου και τις επτά ημέρες της εβδομάδας, ενώ σε πολλές περιπτώσεις τους απαγορευόταν να κυκλοφορούν στους δρόμους μετά τη δύση του ήλιου, ενώ τους απαγόρευαν ακόμα και να παντρεύονται. Σαν να μην έφταναν όλα αυτά ο ιδιοκτήτης είχε το θεσμοθετημένο «δικαίωμα της πρώτης νύχτας»¹¹ το οποίο αφορούσε την απώλεια της παρθενίας των ανύπαντρων παρθένων κατά την την πρώτη νύχτα του γάμου του ζευγαριού. Επίσης, επιτρεπόταν οι παντρεμένες γυναίκες του τσιφλικιού να είναι στη διάθεσή του για να εκτελούν οικιακές εργασίες στον χώρο του και να ικανοποιούν και τις «ορέξεις» του. Μεγάλο πρόβλημα επίσης ήταν και οι εξώσεις με τις οποίες απειλούσαν τους καλλιεργητές – κάτι το οποίο όπως είδαμε δεν ίσχυε στην οθωμανική περίοδο – και οι οποίες θεσμοθετήθηκαν το 1899 με το νόμο «εξώσεως δυστροπούντων καλλιεργητών» της κυβέρνησης Θεοτόκη. Γενικότερα η ζωή των κολίγων ήταν ιδιαιτέρως δύσκολη, κάτι το οποίο επιβεβαιώνει ο συνήγορος των τσιφλικάδων και διευθυντής της Αϊδινίου σχολής Δ. Γρηγοριάδης μιλώντας για «κατάστασιν εσχάτης αθλιότητος», ενώ παρακάτω δηλώνει πως «είναι ωχροί και κατεσκληκότες από την ένδειαν και την ταλαιπωρίαν, διότι τρέφονται με ξηρόν άρτον και με άγρια χόρτα, και κατοικούσιν εντός τρωγλών (νταμίων) ακάθαρτων, χαμηλών, υγρών και ανήλιων»¹².

Πέραν όλων αυτών μεγάλο πρόβλημα δημιουργούσαν και οι πλημμύρες, λόγω της έλλειψης τεχνικών μέσων (αποξηραντικά, ποτιστικά, αντιπλημμυρικά κτλ.). Έτσι, όταν ήρθε η ώρα της απελευθέρωσης από τον οθωμανικό ζυγό, ο Θεσσαλός αγρότης και κολίγος πίστεψε πως ήρθε η ώρα που θα ελευθερωθεί και θα γίνει κυρίαρχος της ζωής του χωρίς πια να τον εκμεταλλεύονται. Με το πέρασμα στο νέο κράτος οι καλλιεργητές δεν γνώριζαν ότι το οθωμανικό κράτος πούλησε τα τσιφλίκια που προαναφέραμε στους κεφαλαιούχους, πούλησε όμως μόνο το γήμορο (συμφωνημένη ποσότητα καλλιέργειας που αντιστοιχεί στον κάθε ιδιοκτήτη) και όχι τις γαίες γιατί στο ισλαμικό δίκαιο¹³ δεν υπήρχε η έννοια της κυριότητας. Το Κοράνι αναφέρει πως η γη ανήκει στον Θεό και απόλυτος κύριος των γαιών – ως αντιπρόσωπος του Θεού στη γη – είναι ο Σουλτάνος, ο οποίος διαθέτει τις γαίες μεταξύ των πιστών ή άπιστων κατά βούληση μέσω διαταγμάτων. Έτσι, οι τουρκικές αρχές δεν σύναψαν συμβόλαια κυριότητας των γαιών με τους νέους ιδιοκτήτες, με αποτέλεσμα οι καινούργιοι ιδιοκτήτες της γης να μην μπορούν να αποδείξουν την καινούργια ιδιοκτησία τους. Έπρεπε λοιπόν να βρούν κάποιον τρόπο για να τα κατοχυρώσουν.

Στο σημείο αυτό καλό είναι να παραθέσουμε κάποια από τα άρθρα της «Σύμβασις περί διαρρυθμίσεως των Ελληνοτουρκικών συνόρων», η οποία- όπως προαναφέρθηκε- υπογράφηκε μεταξύ της Ελλάδος και του Οθωμανικού κράτους στις 02 Ιουλίου 1881 κατά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας και της Άρτας. Στο άρθρο 4 λοιπόν αναφέρει πως «Η Ελληνική Κυβέρνησης θέλει αναγνωρίσει ταις παραχωρούμεναις χώραις το της ιδιοκτησίας δικαίωμα επί των αγροκηπίων, βοσκών, λειμώνων, νομών γρασιδοτόπων, δασών και παντός είδους γαιών, ή ακινήτων κατεχομένων υπό ιδιωτών ή κοινοτήτων, δυνάμει φιρμανίων, χοδζετίων, ταπίων και άλλων τίτλω, ή δυνάμει των οθωμανικών νόμων». Στο 3ο άρθρο ορίζει πως «Η ζωή, η περιουσία, η τιμή, η θρησκεία και τα έθιμα των κατοίκων των παραχωρουμένων τη Ελλάδι χωρών, όσοι μείνωσιν υπό την Ελληνικήν διοίκησιν, θέλουσιν είσθαι σεβαστά και απαραβίαστα, θ’ απολαύωσι δε ούτοι των αυτών αστικών και πολιτικών δικαιωμάτων, ων και οι εκ γενετής υπήκοοι Έλληνες». Τέλος, στο άρθρο 6 ορίζει πως: «Ουδείς δύναται να στερηθεί της ιδιοκτησίας του, ειμή ένεκα λόγου δημοσίας ανάγκης προσηκόντως βεβαιωμένης οσάκις και όπως ο νόμος ορίζει και μετά προηγουμένην δικαίαν αποζημίωσιν. Ουδείς ιδιοκτήτης δύναται να εξαναγκασθή όπως πωλήση τα κτήματα του εις τους καλλιεργητάς ή εις τρίτους, ουδέ να τοις παραχωρήσει μέρος εξ αυτών, ουδεμία δ’ επίσης τροποποίησης θέλει εισαχθή εις τας μεταξύ ιδιοκτητών και καλλιεργητών σχέσεις, ειμή διά νόμου γενικού, εφαρμοστέου καθ’ όλον το (Ελληνικόν) Βασίλειον»¹⁴.

Οι φτωχοί αγρότες όμως διεκδίκησαν την γη την οποία θεωρούσαν δική τους, αλλά βρήκαν απέναντι τους το ελληνικό κράτος: «η κυβέρνηση Τρικούπη έστειλε στη Θεσσαλία αστυνόμους και νομάρχες κοινούς παλιανθρώπους που φάνηκαν σκληρότεροι κι απ’ τους πιο χειρότερους Τούρκους. Τέτοια ήταν η πρώτη γνωριμία της θεσσαλικής αγροτιάς με το ρωμαίϊκο. Και οι κολλίγοι έτριβαν τα μάτια τους… Ο ελληνικός στρατός που τον υποδέχθηκαν με παράτες και δάκρυα σαν ελευθερωτή τους, μόνο στα ρούχα άλλαζε από τους Τούρκους. Στα φερσίματα ήταν ο ίδιος. Όπως και οι Τούρκοι βασιβουζούκοι, ζαπτιέδες και νιζάμηδες, έτσι και οι Έλληνες φαντάροι, τσολιάδες και χωροφυλάκοι προστάτευαν τον τσιφλικά και έδερναν το φτωχό αγρότη. Δεν πέρασαν μάλιστα ούτε χρόνια ούτε και μήνες, που οι Θεσσαλοί νοσταλγούσαν το τούρκικο. Οι φόροι, οι καταπιέσεις, η γραφειοκρατία, τα δέκατα κι ακόμα οι χωροφύλακες, οι εισαγγελείς και το σμήνος των δικολάβων και δικηγόρων που από την παλιά Ελλάδα, σαν πεινασμένο σκυλολόγι πλάκωσε στη Θεσσαλία, δημιούργησαν απ’ τις πρώτες μέρες την ψυχολογία της απογοήτευσης. Και η ψυχολογία αυτή επιγραμματικά εκφραζόταν έτσι: «Πούσαι καϋμένο τούρκικο, πόσο καλύτερα ήμασταν πρώτα...». Γιατί όμως τόσο γρήγορα απογοητεύτηκε ο κόσμος από το ελληνικό κράτος; γιατί οι φόροι ήταν βαρείς και από την πρώτη ώρα που πάτησε ο ελληνικός στρατός στη Θεσσαλία και στην Άρτα, άρχισαν οι καταπιέσεις και οι βασιβουζουκισμοί. Έπειτα ο ελληνικό στρατός χτύπησε την αγροτιά που γύρεψε να μπει στα τσιφλίκια, σα να είχε μπροστά του τίποτα κακούργους ληστές. Ο ελληνικός στρατός (αν και οι αξιωματικοί του και οι φαντάροι του είναι από τη σάρκα και το αίμα του λαού) με το να μην έχει συνείδηση της ιστορικής αποστολής των καταπιεζομένων και να μην ξέρει γιατί γίνεται η ταξική πάλη, βρίσκεται πάντα, όργανο τυφλό και ασυνείδητο, στο πλευρό των τσιφλικάδων και των κεφαλαιοκρατών και γι’ αυτό και χτυπάει τ’ αδέλφια του, τους εργάτες και αγρότες όταν σηκώσουν κεφάλι και ζητήσουν το δίκαιο τους και τον κλεμένο ιδρώτα τους¹⁵.

Ένας από τους πιο σκληρούς τσιφλικάδες της Θεσσαλίας ήταν ο Χρηστάκης Ζωγράφος, του οποίου οι επιστάτες σκότωναν και ξεσπίτωναν για να υλοποιηθούν τα σχέδια του αφεντικού τους. Χαρακτηριστική είναι η ομιλία του βουλευτή Ν. Ταρμπάζη¹⁶ (βουλευτής Τρικάλων) στη βουλή, που καταγγέλλει πως οι επιστάτες του Ζωγράφου έφτασαν στο σημείο να φυλακίζουν κατοίκους στο χωριό Ζάρκο για να τους εκβιάσουν να δεχθούν τις αξιώσεις του αφεντικού τους. Και όταν δεν κατάφεραν να σπάσουν το ηθικό των κατοίκων, κατήγγειλαν στην αστυνομική αρχή της Λάρισας πως πέντε επιφανείς Ζαρκινοί είναι κλεπταποδόχοι και σχεδιάζουν επαναστατικά κινήματα με σκοπό να προκαλέσουν δυσάρεστα γεγονότα. Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν η διοίκηση της Λάρισας να στείλει έφιππους χωροφύλακες για να συλλάβουν τους συγκεκριμένους κατοίκους, αλλά και να εκδιώξουν τις οικογένειες τους από το χωριό καταστρέφοντας τα σκεύη και τα έπιπλα τους, μη δίνοντας τους διορία για να μετακομίσουν.

Ένα ακόμη γεγονός το οποίο έλαβε χώρα ξανά στο χωριό Ζάρκο και το μαθαίνουμε πάλι από την καταγγελία του βουλευτή Ν. Ταρμπάζη είναι πως την ίδια περίοδο οι χωροφύλακες συνέλαβαν τους αγροφύλακες, τους οποίους είχαν διορίσει οι κάτοικοι του χωριού- έπειτα από έγκριση του βασιλικού επιτρόπου- και τους οδήγησαν στα Τρίκαλα. Με το που έρχεται η περίοδος του θερισμού οι επιστάτες του Ζωγράφου προσλαμβάνουν εκατό ένοπλους Αρβανίτες, οι οποίοι δηλώνοντας πως είναι η καινούργια αγροφυλακή δεν επιτρέπουν στους κατοίκους να μεταφέρουν στα σπίτια τους την παραγωγή (ακόμη και τα μικρά δεμάτια). Όλα αυτά είχαν σαν αποτέλεσμα να επέλθει σύγκρουση μεταξύ των δύο μερών και οι καινούργιοι αγροφύλακες του Ζωγράφου ξεκινούν να πυροβολούν κατά των χωρικών. Οι αρχές βέβαια αντί να συλλάβουν τους Αρβανίτες αγροφύλακες συνέλαβαν τους καλλιεργητές και τους οδήγησαν στην εισαγγελία Τρικάλων, οι οποίοι παρόλο που στο τέλος αθωώθηκαν αναγκάστηκαν να παραμείνουν τρεις μήνες στην φυλακή και να καταστραφούν οι καρποί τους, αφού έμειναν αθέριστοι¹⁷.

Εξεγέρσεις βεβαίως είχαμε στο μεγαλύτερο κομμάτι του Θεσσαλικού κάμπου· στο Λασποχώρι (Ομόλιο) το 1905 έλαβαν χώρα αιματηρές συγκρούσεις μεταξύ των κολίγων και των ένοπλων μισθοφόρων του ιδιοκτήτη Χαλκιόπουλου, ενώ στην επαρχία Καρδίτσας κάθε μήνα ξέσπαγε και μία εξέγερση ενάντια στους ιδιοκτήτες ή στους ενοικιαστές των τσιφλικιών. Καταγεγραμμένα γεγονότα την ίδια περίοδο έχουμε και στο Γκερλί (Αρμένιο), στο Χατζηλαζάρ (Ξηροκρήνη), στο Χατζήμισι (Στεφανοβίκειο) και σε πολλά άλλα χωριά¹⁸. Οι προσπάθειες των αγροτών τους οδήγησαν στο να οργανωθούν και να διεκδικήσουν συλλογικά τα αιτήματά τους. Έτσι, το 1910 συγκροτείται η «Πανθεσσαλική Επιτροπή Αγώνος»¹⁹, η οποία απαριθμεί τριακόσια μέλη και η οποία στις 27 Φλεβάρη του ίδιου έτους καλεί στο μεγαλειώδες συλλαλητήριο της Καρδίτσας, στο οποίο συμμετέχουν χιλιάδες κόσμου. Στο συγκεκριμένο συλλαλητήριο ο αγρότης Χρ. Σάλτας δολοφονείται από έφιππο χωροφύλακα, σύμφωνα με τον ερευνητή Φώτη Βογιατζή²⁰. Το ίδιο έτος έχουμε και τα γεγονότα του Κιλελέρ (06 Μαρτίου 1910). Το σημαντικότερο ίσως στοιχείο της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου είναι πως παρά την καταστολή και την τρομοκρατία από την μεριά του ελληνικού κράτους και των τσιφλικάδων, οι αγρότες συνεχίζουν να οργανώνονται και να αγωνίζονται για τα δικαιώματα τους²¹ για περισσότερο από 25 χρόνια γεγονός το οποίο θα τους οδηγήσει σε αρκετές κατακτήσεις.

Αναφορές σχετικά με το αγροτικό ζήτημα στην εφημερίδα «Ανεξαρτησία» κατά το έτος 1882

Στην εφημερίδα “Ανεξαρτησία” διαπιστώνεται ότι το αγροτικό ζήτημα εντείνεται κατά την προσάρτηση της Θεσσαλίας στο νέο ελληνικό κράτος και σε πολλές περιπτώσεις έχουμε βίαιες συγκρούσεις, οι οποίες αποσκοπούν στην καταστολή των διεκδικήσεων των φτωχών αγροτών, διεκδικήσεις που έχουν να κάνουν με τα δικαιώματα τους. Επίσης, γίνεται αντιληπτό πως το αγροτικό ζήτημα είναι ένα φλέγον ζήτημα, το οποίο διαρκεί πολλά χρόνια και απασχολεί καθημερινά τον τύπο και τις συνεδριάσεις της βουλής, αντίθετα με τους ισχυρισμούς της κυβέρνησης Τρικούπη η οποία προσπαθεί να συσκοτίσει την κοινή γνώμη υποστηρίζοντας πως δεν υπάρχει αγροτικό ζήτημα.

Στις 30 Ιουνίου 1882, στο 73ο φύλλο της εφημερίδας της Λάρισας «Ανεξαρτησία» βλέπουμε την επίθεση που δέχεται ο βουλευτής Άρτας Γεώργιος Παχύς από τον συνάδελφο του βουλευτή του ίδιου νομού Κωνσταντίνο Καραπάνο για το βιβλίο που εξέδωσε σχετικά με το αγροτικό ζήτημα. Στο συγκεκριμένο έργο, ο βουλευτής προσπαθεί να αναδείξει τις αβάσιμες αξιώσεις εκείνων που θέλουν να ιδιοποιηθούν τις γαίες εξετάζοντας το ζήτημα από την ιστορική και νομική του πλευρά, με την καταγραφή των γεγονότων και την επιστημονική ερμηνεία των τουρκικών νόμων υπό το πρίσμα επιφανών νομομαθών της εποχής. Σε επόμενο φύλλο της εφημερίδας – και πιο συγκεκριμένα στις 22/08/1882 – αναφέρεται πως ο Γεώργιος Παχύς συλλαμβάνεται χωρίς ωστόσο να δίνονται περισσότερες πληροφορίες, ενώ στη συνέχεια γίνεται γνωστό πως παρά την απόφαση του συμβουλίου του πλημμελειοδικείου της Άρτας για αποφυλάκιση του βουλευτή και των συγκατηγορουμένων του (πρόταση ποινής ενός μηνός έως έξι μήνες με αναστολή) ο εισαγγελέας κ. Γονατάς ανακόπτει την συγκεκριμένη απόφαση και αναστέλλει την αποφυλάκιση.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης, στο ίδιο φύλλο, η επιστολή που έστειλαν στις 24 Ιουνίου του ίδιου έτους δεκαεννέα κάτοικοι του χωριού Κρίτζινι (Ταξιάρχες) στο νομό Τρικάλων προς τον βουλευτή Ιωάννη Μεσσηνέζη, η οποία δείχνει την κατάσταση των αγροτών. Πιο συγκεκριμένα, η επιστολή καταγγέλλει την πρόθεση του νομάρχη Τρικάλων να αρπάξει με βίαιο τρόπο την παραγωγή των αγροτών, τη στιγμή που εκκρεμεί δίκη από το εφετείο Λάρισας σχετικά με τη νομιμότητα των τίτλων ιδιοκτησίας των χωραφιών. Οι αγρότες αναφέρουν πως η κατάσταση πλέον έχει γίνει αφόρητη, γιατί οι τοπικές αρχές έχουν ξεπεράσει κάθε όριο και δεν μπορούν να υπομείνουν άλλο αυτήν την κατάσταση.

Στο φύλλο της 04 Ιουλίου 1882 συναντούμε ένα απόκομμα μιας επιστολής αναγνώστη σχετικά με το αγροτικό ζήτημα. Ο γραφών αναφέρει πως οι κάτοικοι των τσιφλικιών στον Θεσσαλικό κάμπο όχι μόνο δεν ένιωσαν κάποια ελευθερία από την απελευθέρωση της Θεσσαλίας λόγω της καταπίεσης των καινούργιων ιδιοκτητών, αλλά αντιθέτως απώλεσαν και πολλά ευεργετήματα τα οποία απολάμβαναν κατά την Οθωμανική περίοδο. Αναφέρει επίσης πως ο φτωχός καλλιεργητής χρησιμοποιεί αγενείς και δουλικές εκφράσεις για να αποκαλέσει τον εαυτό του (ραγιά και σκλάβο), ενώ αντιθέτως αυτόν που κατέλαβε παράνομα τα κτήματά του τον αποκαλεί κύριο και αφέντη. Έπειτα από μία μικρή αναφορά που κάνει στην κατάσταση των Θεσσαλών χωρικών, καταλήγει στο συμπέρασμα πως εάν οι λέξεις ελεύθερος πολίτης μπορούν να χαρακτηρίσουν τους κατοίκους άλλων περιοχών της Ελλάδος, για τον Θεσσαλό χωρικό ελευθερία δεν υπάρχει.

Στο επόμενο φύλλο (07 Ιουλίου 1882) ο Δ. Μανωλάκης αναφέρεται στους τσιφλικάδες αποκαλώντας τους «σατράπηδες», οι οποίοι συγκέντρωσαν τη γη και οι δυστυχείς κάτοικοι των περιοχών αυτών έμειναν απλοί δούλοι. Σε επόμενο σημείο, αναφέρει πως ο φτωχός αγρότης αν δεν καταφέρει να εκπατριστεί προσπαθώντας να αποφύγει τη συγκεκριμένη κατάσταση, θα παραμείνει τελικά στην γενέτειρά του και θα δουλεύει με όρους ταπεινωτικούς.

Στις 21 Ιουλίου 1882 πληροφορούμαστε από τον Δ. Στεριάδη - πληρεξούσιο της ιδιοκτήτριας του τσιφλικιού Δαουκλή (Ξυνιάδα) – την πρόθεση πολυάριθμων καλλιεργητών στην περιοχή της Θεσσαλίας να καταλάβουν τα κτήματα των αφεντικών τους μέσω της δημιουργίας συλλόγου. Μέλη του συλλόγου αυτού έγιναν και μερίδα των κατοίκων του τσιφλικιού Δαουκλή, οι οποίοι προχώρησαν σε καταστροφές κτημάτων, ενώ έφτασαν και στο σημείο να καταλάβουν κάποια από αυτά. Οι συμμετέχοντες στα επεισόδια συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στο ειρηνοδικείο της περιοχής, όπου τους απαγορεύθηκε οποιαδήποτε περαιτέρω διατάραξη με την απειλή μάλιστα του χρηματικού προστίμου. Παρόλα αυτά οι ίδιοι, δεν πτοήθηκαν και συνέχισαν τις βίαιες ενέργειες, βρίσκοντας απέναντί τους αυτήν τη φορά τους επιστάτες του τσιφλικιού, οι οποίοι δεν μπόρεσαν να τους σταματήσουν και έτσι διατάχθηκε η σύλληψη τους. Στο ίδιο χωριό²² βλέπουμε πως η διοικητική αστυνομία Δομοκού απαγορεύει αυστηρώς σε όλους τους κατοίκους την καλλιέργεια των αγρών, παρά το γεγονός ότι προσωρινά μέτρα υπάρχουν μόνο για επτά από αυτούς, ενώ άλλοι 12 κάτοικοι του ίδιου χωριού φυλακίστηκαν στις φυλακές Δομοκού τη στιγμή που οι άνθρωποι του Δ. Στεριάδη διαβεβαιώνουν τους χωρικούς πως αν υπογράψουν συμβόλαια «αποδίδοντα κυριότητα και κατοχήν είς της Χανούμην του, θα εύρωσι ησυχίαν». Πιο συγκεκριμένα η απαγόρευση ίσχυε για επτά κατοίκους, όπως προαναφέρθηκε, έπειτα από απόφαση του ειρηνοδικείου του χωριού. Στη συγκεκριμένη απόφαση ,όμως, ασκήθηκε έφεση και λόγω των καλοκαιρινών διακοπών η απόφαση εκκρεμούσε. Στη συνέχεια, την περίοδο των αλωνιών κατά τη διανομή του παραγόμενου προϊόντος δε δημιουργήθηκε κανένα πρόβλημα, διότι οι χωρικοί, σύμφωνα με το τι ίσχυε μέχρι τότε και βάση του τελευταίου φιρμανιού, απέδωσαν το 1/3 του παραγόμενου προϊόντος στον υπενοικιαστή. Την περίοδο όμως της καλλιέργειας των χωραφιών ο υπενοικιαστής βουλευτής Χρ. Στεριάδης²³ χρησιμοποιώντας την αστυνομία απαγορεύει στους χωρικούς την καλλιέργεια. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η εφημερίδα «τα αστυνομικά όργανα τα διορισθέντα κατά σύστασιν του βουλευτού Στεριάδου περιέτρεχον τας οικίας των απλουστέρων χωρικών και επειθανάγκαζον τους δυστυχείς χωρικούς να υπογράψωσι συμβόλαια του Στεριάδου αποδίδοντα αυτώ κυριότητα και αποξενούντα των δικαιωμάτων των τους χωρικούς, ηπείλουν δε εις τους αρνούμενους να υπογράψωσι ότι θα σαπήσουν εις τας φυλακάς και δεν θα καλλιεργήσωσι». Ωστόσο, όταν στη 01/10/1882 οι χωρικοί (πλην των επτά) πήγαν να καλλιεργήσουν τα χωράφια τους, εμποδίστηκαν από τα αστυνομικά όργανα και επέστρεψαν στο χωριό διαμαρτυρόμενοι για την αυθαιρεσία της αστυνομίας, ενώ την επόμενη μέρα ακολούθησαν συμπλοκές μεταξύ των κατοίκων και των δυνάμεων του κράτους με αποτέλεσμα να έχουμε εκ νέου συλλήψεις.

Στο φύλλο της 28ης Αυγούστου 1882 συναντούμε μία επιστολή της «Βέλγικης Ανεξαρτησίας», η οποία εστάλη την 1η Αυγούστου 1882 και αναφέρεται σε διενέξεις μεταξύ μεγάλου αριθμού κατοίκων σε χωριά της Θεσσαλίας και της Ηπείρου. Ο αρθρογράφος ξεκινάει κάνοντας μία αναφορά στην περίπτωση των χωριών της Ηπείρου – ενώ αναφέρει πως και στα Θεσσαλικά χωριά η κατάσταση είναι όμοια. Στη συνέχεια, κάνει μία αδρομερή ιστορική αναφορά στις έγγειες σχέσεις από την εποχή της παράδοσης των περιοχών αυτών στους Οθωμανούς και την εποχή του Αλή Πασά. Μετά τον θάνατο του Αλή Πασά, οι κάτοικοι πολλών χωριών τα οποία ήταν υπό την κατοχή του κατόρθωσαν πληρώνοντας ένα χρηματικό ποσό να απαλλαγούν από την φορολογία και να μεταβληθούν σε κεφαλοχώρια. Στη συνέχεια αναφέρεται σε δύο κεφαλαιούχους – ο δεύτερος εκ των οποίων ήταν ο κ. Ζαρίφης – οι οποίοι αγόρασαν κάποια από τα χωριά που είχαν στην κατοχή τους. Ο πρώτος αγόρασε από τους κληρονόμους του Μουσταφά Πασά το έτος 1872 γαίες του θανόντα Αλή Πασά, οι οποίες μετά θάνατον πέρασαν στην Υψηλή Πύλη και η οποία με την σειρά της τις μεταβίβασε στον Μουσταφά Πασά, ενώ ο δεύτερος τα αγόρασε από το Οθωμανικό κράτος το 1880²⁴. Έπειτα, αναφέρεται στην απελευθέρωση των συγκεκριμένων περιοχών όπου οι κάτοικοι θεώρησαν πως είναι ελεύθεροι πολίτες ενός κράτους στο οποίο άπαντες είναι ίσοι απέναντι στο νόμο, με αποτέλεσμα να θεωρούν πως ήρθε επιτέλους η στιγμή που θα γίνουν ιδιοκτήτες των γαιών που αιώνες τώρα καλλιεργούσαν αυτοί και οι πρόγονοι τους. Έτσι, στην επαρχία της Άρτας τη στιγμή που καταλήφθηκε από τον Ελληνικό στρατό η συγκομιδή των δημητριακών έφτανε στο τέλος της και οι καλλιεργητές αρνήθηκαν να διανέμουν τη σοδειά²⁵ στους ιδιοκτήτες τους οποίους θεωρούσαν «αγοραστάς παρανόμου φόρου», γιατί θεωρούσαν πως σύμφωνα με το σύνταγμα της Ελλάδος – της οποίας πλέον αποτελούσαν μέρος – κανένας φόρος και καμία φορολογία δεν ήταν δυνατό να επιβληθεί, αν δεν επικυρωθεί με νόμο της βουλής. Οι κεφαλαιούχοι από την μεριά τους είχαν διαφορετική άποψη και απαίτησαν από την ελληνική κυβέρνηση να επέμβει για να υπερασπίσει τα συμφέροντά τους επικαλούμενοι τα άρθρα 4 και 6 της σύμβασης της Κωνσταντινούπολης.

Στις 05/09/1882 διαβάζουμε αναδημοσίευση είδησης από το έντυπο «Φάρος του Ολύμπου» για ένα γεγονός αστυνομικής βίας το οποίο έλαβε χώρα στο χωριό Πατουλιά του νομού Τρικάλων, όπου την περίοδο του αλωνίσματος ζήτησαν από τους ιδιοκτήτες να αφαιρέσουν τον σπόρο τον οποίο έβαλαν και έσπειραν (προφανώς εννοεί την χρηματική αξία του σπόρου) και το υπόλοιπο της συγκομιδής να το μοιραστούν από κοινού, λόγω του ότι κατά την περίοδο της σποράς η τιμή του σπόρου ήταν 75 γρόσια το κιλό και στη συνέχεια έπεσε στα 40 γρόσια ανά κιλό. Οι ιδιοκτήτες όμως δεν συμφώνησαν και έτσι δέκα νοικοκυραίοι καλλιεργητές αποφάσισαν να μεταβούν στα Τρίκαλα για να παραπονεθούν. Μόλις η αστυνομία πληροφορήθηκε την παρουσία τους στην πόλη των Τρικάλων, τους κάλεσε στο αστυνομικό τμήμα και τότε ο ένας εκ των αστυνόμων ορμά σε έναν εκ των καλλιεργητών «τον συλλαμβάνει εκ της κώμης τον ρίπτει καταγής και ανηλεώς τον έδειρε λέγων αυτώ διά των πλέον αισχρών και βαναύσων λόγων και ύβρεων να πηγαίνει αμέσως να μετρήσωσι τους σωρούς των σίτων, διότι άλλως θα το ψοφήση εις το ξύλον». Το άρθρο συνεχίζει αναφέροντας την ταραχή που προκάλεσε στην κοινωνία η αυθαίρετη και βάνδαλη αυτή πράξη εις βάρος φιλήσυχων καλλιεργητών – γεγονός το οποίο δεν είχε συμβεί κατά την περίοδο της Οθωμανικής εξουσίας. Τέλος, καταλήγει πως έργο των αρχών είναι να προστατεύουν την τιμή, την ζωή και την περιουσία των πολιτών και όχι να επεμβαίνει σε καθαρά δικαστικά αντικείμενα, να περιφρονεί τους νόμους του κράτους και να βρίζει και να δέρνει ανηλεώς τους πολίτες.

Στις 12 Σεπτεμβρίου 1882 διαβάζουμε στο άρθρο με τίτλο «Φωνή Θεσσαλών κολλήγων» ο αρθρογράφος να ασχολείται με το αγροτικό ζήτημα και να αναφέρει πως «(…)Η Θεσσαλία η μήτηρ του Ελληνισμού και η Εστία του αρχαίου πολιτισμού κατέστη σήμερον η χώρα της αθλιότητος και η πηγή της βαρβαρότητος.(…) Η Θεσσαλία η προσφιλής έδρα των αθάνατων θεών απέβη νυν η κατ’ εξοχήν φωλέα των καταχθόνιων θνητών. Η Θεσσαλία το θέατρον των μεγάλων πράξεων εγένετο ήδη το εργαστήριον, η φάμπρικα των αδικιών και αρπαγών». Στη συνέχεια, χωρίζει τα χωριά του Θεσσαλικού κάμπου σε έξι κατηγορίες. Στην πρώτη κατηγορία, εντάσσονται τα «πειθαναγκαστικώς εκποιηθέντα» χωριά, τα οποία κατά την περίοδο της Οθωμανικής κατάκτησης ήταν ελεύθερα και οι κάτοικοί τους απέδιδαν μόνο τη δεκάτη. Με το πέρασμα όμως των ετών οι χριστιανοί για να αποφύγουν τις αυθαιρεσίες και τις καταπιέσεις, οι οποίες – λόγω διαφόρων αιτιών – αυξάνονταν αναγκάστηκαν να περάσουν υπό την προστασία τοπικών βέηδων και πασάδων, αναγκάζοντάς τους να απεμπολήσουν κάποια από τα δικαιώματα τους. Στη συνέχεια, έχουμε τα βακουφικά χωριά²⁶, τα οποία ήταν υπό την προστασία της βασιλομήτορος και τα οποία απέδιδαν ετησίως ένα μέρος της παραγωγής σίτου ή κριθάρι. Έπειτα, αναφέρονται τα «βαθμηδόν σφετερισθέντα» χωριά οι κάτοικοι των οποίων αναγκαζόταν να δώσουν σε ντόπιους Οθωμανούς ένα χρηματικό ποσό ετησίως για την προστασία τους. Το ποσό όμως αυτό με το πέρασμα των ετών αυξανόταν και «η ανάγκη καθυπέβαλε την υποχρέωσιν, η υποχρέωσις μεταβλήθη εις έθος, το έθος εγέννησε τον νόμον και ο νόμος έδωκεν αυτοίς (αναφέρεται στους ντόπιους Οθωμανούς) το δικαίωμα της κατοχής και κυριότητος». Ακολουθούν τα «καθαρώς ιδιόκτητα» χωριά, τα οποία ιδρύθηκαν τους νεότερους χρόνους είτε σε εδάφη που είχαν καταστραφεί, είτε σε ακαλλιέργητα από διάσημους Οθωμανούς, οι οποίοι προσκάλεσαν χριστιανούς κατοίκους. Τα συγκεκριμένα χωριά νομίμως παραχωρούνταν ως ιδιοκτησία στους απογόνους των ιδρυτών. Η επόμενη κατηγορία είναι τα «εθνικά» χωριά, τα οποία το Οθωμανικό κράτος, λόγω των αυξημένων αναγκών και από τη στιγμή που δεν κατέχονταν από κάποιον ιδιώτη τα οικειοποιήθηκε ως εθνική περιουσία. Η τελευταία κατηγορία είναι τα «ελεύθερα» χωριά ή «κεφαλοχώρια», των οποίων οι κάτοικοι διατήρησαν τα δικαιώματα των προγόνων τους σχετικά με τους αγρούς, τους αμπελώνες, τα ιχθυοτροφεία, τις οικίες κτλ. Στο υπόλοιπο άρθρο αναφέρονται συνοπτικά κάποια από τα έργα του Αλή πασά και ο δύστροπος και βίαιος χαρακτήρας του, ενώ το τελευταίο μέρος αφιερώνεται στην εξιστόρηση - για μία ακόμη φορά- των δεινών που υπέστησαν οι Θεσσαλοί καλλιεργητές από την περίοδο της προσάρτησης και έπειτα.

Η «άθλια και ελεεινή έτι κατάστασει» των χωρικών της Θεσσαλίας αποτυπώνεται και στο φύλλο της 17 Οκτωβρίου 1882 όπου σε μία επιστολή προς τους Θεσσαλούς βουλευτές αναφέρεται πως οι χωρικοί όχι μόνο στερούνται τους αναγκαίους υλικούς όρους διαβίωσης, αλλά δεν έχουν ούτε σπίτι διότι «ο κύριος αυτού ο ιδιοκτήτης του χωρίου εξ ιδιοτροπίας ή άλλων λόγων παρακινούμενος δύναται εν ριπή οφθαλμού ν’ αποβάλλη αυτόν της οικίας και αποστερή εν πάση στιγμή πάντων των δικαιωμάτων, ων απολαύουσιν οι λοιποί συγχωριανοί του, οι λοιποί ομογενείς του, οι ομοεθνείς του. Οικτρά όντως κατάστασις και ανάξια του ελεύθερου πολίτου!». Και συνεχίζει το άρθρο λέγοντας πως οι χωρικοί που βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση είναι εκείνοι οι οποίοι αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν για να διασώσουν τη θρησκεία, τη γλώσσα και το έθνος χύνοντας το αίμα τους για την απελευθέρωση της πατρίδας. Αναφέρεται ακόμη και στην έλλειψη υποδομών για την αντιμετώπιση σημαντικών προβλημάτων, όπως λιμνάζοντα ύδατα, εκχειλίσεις ποταμών, λάσπες αλλά και στις ελλιπείς υποδομές σχετικά με το οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο, τις γέφυρες, τους ταχυδρομικούς σταθμούς και τους τηλεγράφους. Παράλληλα, εντοπίζεται έλλειψη υλικοτεχνικής υποδομής και προσωπικού σε θέματα που σχετίζονται με την παιδεία και την υγειονομική περίθαλψη, όπως τα σχολεία και τα ορφανοτροφεία, τα πτωχοκομεία, τα γηροκομεία, τα βρεφοκομεία και τους γιατρούς.

1Σχετικά με την κατανομή των γαιών στη Θεσσαλία κατά την περίοδο που εξετάζουμε δυστυχώς δεν υπάρχουν πολλά στοιχεία. Κάποια στατιστικά μπορούμε να τα πάρουμε από τις πληροφορίες που συνέλεξε η Μεγάλη Επιτροπή η οποία δημιουργήθηκε το 1896 για να μελετήσει τα Θεσσαλικά ζητήματα και από στοιχεία τα οποία εξέδωσε το 1906 το τμήμα στατιστικής του Εμπορικού Συλλόγου Βόλου (Σοφοκλής Τριανταφυλλίδης, οι κολίγοι της Θεσσαλίας – μελέτη περί μόρτης, εκδόσεις τυπογραφείο εφημερίδος “Πανθεσσαλική”, Βόλος, 1906, σελ. 5-6).

2Περισσότερα στοιχεία για τον πληθυσμό της Θεσσαλίας εκείνη την περίοδο βρίσκουμε στην έρευνα της Αγγελικής Σφήκα – Θεοδοσίου όπου σύμφωνα με τις πηγές ο πληθυσμός κυμαίνεται από 293.993 κατοίκους έως περίπου 330.000, με κυρίαρχο πάντα το χριστιανικό στοιχείο (Αγγελική Σφήκα – Θεοδοσίου, Η προσάρτηση της Θεσσαλίας – η πρώτη φάση στην ενσωμάτωση μιας ελληνικής επαρχίας στο ελληνικό κράτος 1881/1885, Διδακτορική διατριβή που υποβλήθηκε στη Φιλοσοφική σχολή του Αριστοτέλειου πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, σελ. 69).

3Οι Κονιάροι ήταν κάτοικοι της επαρχίας του Ικονίου οι οποίοι μετοίκησαν στην περιοχή της Θεσσαλίας - πιθανό μεταξύ 1420 και 1456 - και οι οποίοι χρησιμοποιήθηκαν ως στρατιωτική δύναμη των Οθωμανών στη νέα κατεκτημένη περιοχή.

4Η σύμβαση υπογράφηκε από τον υπουργό Α.Γ. Κουντουριώτη - πληρεξούσιο του βασιλιά της Ελλάδος - και από τον πρόεδρο του συμβουλίου του οθωμανικού κράτους Μαχμούτ Σερβέρ Πασάν - πληρεξούσιο του αυτοκράτορα των Οθωμανών.

5Λάζαρος Αρσενίου, Το έπος των Θεσσαλών αγροτών και οι εξεγέρσεις τους 1881 – 1993, εκδόσεις Δωδώνη, Τρίκαλα, 1994, σελ. 23.

6Σοφοκλής Τριανταφυλλίδης, ο. π., σελ. 59.

7«Η ελληνική κυβέρνηση υποστήριξε ότι εξαιτίας του τρόπου της προσάρτησης των νέων επαρχιών, σε συνδυασμό με τις διατάξεις της σύμβασης, τα δικαστήρια δεν είχαν αρμοδιότητα να εξετάζουν το ιστορικό της καταγωγής της ιδιοκτησίας παρά μόνο να ελέγχουν αν οι κάτοικοι είχαν νόμιμους τίτλους των οθωμανικών αρχών. Καθώς λοιπόν τα ελληνικά δικαστήρια δέχθηκαν μια “πλασματική” ισοδυναμία ανάμεσα στο δικαίωμα του tasarruf (εξουσίασης) του οθωμανικού νόμου και στην απόλυτη κυριότητα του βυζαντινορωμαϊκού αστικού δικαίου, που ίσχυε στην Ελλάδα, είχαν πλέον ισχύ όλοι οι νόμιμοι οθωμανικοί τίτλοι (Αγγελική Σφήκα – Θεοδοσίου, ο. π., σελ. 107 - 108).

8Λάζαρος Αρσενίου, ο. π., σελ. 58.

9Λάζαρος Αρσενίου, ο. π., σελ. 94.

10Γιάνης Κορδάτος, Μεγάλη ιστορία της Ελλάδας, εκδόσεις 20ος αιώνας, Β’ έκδοση, Αθήνα, 1956, τόμος 12, σελ. 416.

11Το Ρέσμι Αρουσάν (φόρος Παρθενοφθορίας) ήταν φόρος ο οποίος ίσχυε από την εποχή του Βυζαντίου όπως διαπιστώνει ο γάλλος αρχαιολόγος και ιστορικός Leon Heuzey από την επιστολή του άρχοντα του Φαναρίου Καρδίτσας Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου (1295) ( Δ. Κ. Τσοποτός, Γη και γεωργοί της Θεσσαλίας κατά την τουρκοκρατίαν, εκδόσεις τυπογραφείο της εφημερίδας «Θεσσαλία», Βόλος, 1912, σελ. 20 και 111).

12Σοφοκλής Τριανταφυλλίδης, ο. π., σελ. 94.

13Το δίκαιο του Ισλάμ ονομαζόταν Σέρι (νόμος) ή Σέρι Σερίφ (ιερός νόμος) και αποτελούσε την ιερή πηγή από την οποία απορρέουν όλες οι νομοθεσίες όλων των Μωαμεθανικών κρατών, άρα και του Οθωμανικού (Δ. Κ. Τσοποτός, ο., π., σελ. 48 – 50).

14Αγγελική Σφήκα – Θεοδοσίου, ο. π., σελ. 239 - 244.

15Γιάνης Κορδάτος, ο. π., σελ. 418.

16Πρακτικά των συνεδριάσεων της βουλής της Β’ Συνόδου της Θ’ Βουλευτικής περιόδου 05/03/1883.

17Οι περιπτώσεις βίαιης εκμετάλλευσης των κατοίκων από τους καινούργιους ιδιοκτήτες είναι αμέτρητες, εδώ όμως αρκούμαστε να αναφέρουμε ενδεικτικά κάποιες.

18Αξίζει εδώ να σημειωθεί η εξέγερση στο χωρίο του νομού Τρικάλων Σκλάταινα (Ρίζωμα) το φθινόπωρο του 1881 όπου οι κάτοικοι κατέλαβαν το τσιφλίκι του Μουσούρου πασά ενώ το 24ο σύνταγμα πεζικού που εστάλη για την καταστολή της εξέγερσης τελικά συντάχθηκε με το μέρος των εξεγερμένων (Λάζαρος Αρσενίου, ο.π., σελ. 34).

19Ήδη από το 1904 έχουμε την ίδρυση του «Θεσσαλικού Γεωργικού Συλλόγου» στη Λάρισα, το 1906 την ίδρυση του «Γεωργικού Συνδέσμου» στα Τρίκαλα, το 1907 τον «Πανθεσσαλικό Σύλλογο» και το «Κοινό των Θεσσαλών», το 1908 την «Ένωση των πληρεξουσίων της κοινότητας Κοσκινά» και το 1909 τον «Γεωργικό Πεδινό Σύνδεσμο» στην Καρδίτσα (Παύλος Ριζαργιώτης, Τσιφλικάδες και κολίγοι, Ριζοσπάστης 28/10/2010, σελ. 11 – 15).

20Λάζαρος Αρσενίου, ο.π., σελ. 226.

21Σκληροί εκμεταλλευτές των – πλέον - Ελλήνων Θεσσαλών αγροτών ήταν οι ίδιοι οι Έλληνες ιδιοκτήτες κάτι το οποίο είναι δηλωτικό του γεγονότος πως η αστική αντίληψη πάνω στο εθνικό ζήτημα δεν έχει σκοπό την επιστημονική προσέγγιση του συγκεκριμένου φαινομένου αλλά τη συσκότιση και την αποδοχή της θέσης του εκμεταλλευομένου απέναντι στον εκμεταλλευτή το οποίο ισχύει μέχρι σήμερα.

22Βλέπε: Ανεξαρτησία 07/10/1882, σελ. 2/ ο. π. 14/10/1882, σελ. 3/ ο. π. 17/10/1882 σελ. 2.

23Στο φύλλο της 21ης Ιουλίου αναφέρεται ο Δ. Στεριάδης ως πληρεξούσιος της ιδιοκτήτριας του τσιφλικιού και στις 17 Ιουλίου φαίνεται να παρουσιάζεται ως υπενοικιαστής του βακουφικού χωριού ο βουλευτής Χρ. Στεριάδης. Το αναφέρουμε αυτό γιατί δεν καταφέραμε να ερευνήσουμε αν πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο.

24Εδώ βλέπουμε πως αγοραπωλησίες γαιών γινόταν πολύ πριν την προσάρτηση των περιοχών αυτών στην Ελλάδα.

25Το σύνολο του εξεγερμένου πληθυσμού σύμφωνα με το άρθρο κυμαίνεται μεταξύ 180.000 και 200.000 κατοίκων.

26Βλέπε: Γιώργος Σαϊτάνης, Ο θεσμός των κοινοτήτων την οθωμανική περίοδο και κάποιες εφαρμογές στην περιοχή της Αν. Θεσσαλίας, Λάρισα, Φθινόπωρο 2021, σελ.83.

23 Φλεβάρη 1943 - Ίδρυση της Ε.Π.Ο.Ν.

Στις 23 Φλεβάρη 1943 σε ένα σπίτι στην οδό Δουκίσσης Πλακεντίας 3, στους Αμπελόκηπους ιδρύεται η Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων, η θρυλική Ε.Π.Ο.Ν (1). Η Ε.Π.Ο.Ν. προήλθε από την αυτοδιάλυση και συνένωση όλων των αντιστασιακών – απελευθερωτικών οργανώσεων της ελληνικής νεολαίας οι οποίες προηγουμένως είχαν προσχωρήσει στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο Νέων (Ε.Α.Μ.Ν.). Το καταστατικό της οργάνωσης καταρτίστηκε και κυκλοφόρησε σε ειδική παράνομη έκδοση της εφημερίδας της Ε.Π.Ο.Ν. «Νέα Γενιά» τον Απρίλιο του 1943 και αποτελείται από 12 άρθρα σημαντικότερα των οποίων είναι τα ακόλουθα τα οποία αναφέρουν πως βασικοί σκοποί της Ε.Π.Ο.Ν. είναι:

1. Η εθνική απελευθέρωση με βάση την ακεραιότητα της Ελλάδας.

2. Η εξόντωση του φασισμού τώρα και στο μέλλον, και με οποιανδήποτε μορφή και αν παρουσιαστεί. Αποκατάσταση της λαϊκής κυριαρχίας έτσι που όλες οι εξουσίες να απορρέουν από την κυρίαρχη θέληση του λαού και της νέας γενιάς.

3. Η καταπολέμηση των ιμπεριαλιστικών πολέμων και η υπεράσπιση της ειρήνης με βάση την αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών και της αδερφικής συνεργασίας όλων των λαών και των νεολαιών και ειδικά της Βαλκανικής.

4. Η υπεράσπιση των οικονομικών, πολιτικών, εκπολιτιστικών και μορφωτικών δικαιωμάτων και επιδιώξεων της νέας γενιάς. (2)

Πολύ μεγάλη ήταν η συμβολή της Ε.Π.Ο.Ν. και στον ένοπλο αγώνα. Οι πρώτοι αντάρτες που αποτέλεσαν την πρώτη επονίτικη ομάδα ήταν 16 άνθρωποι και την ώρα της απελευθέρωσης αντάρτες στον Ε.Λ.Α.Σ., μέλη και στελέχη της ΕΠΟΝ έφτασαν τους 35.000. Πάνω από 8.000 επίλεκτοι επονίτες αντάρτες πολέμησαν τους Ιταλούς, τους Γερμανούς και τους Βούλγαρους κατακτητές μέσα από τις γραμμές 200 υποδειγματικών στρατιωτικών σχηματισμών της Ε.Π.Ο.Ν. Πέραν των 8.000 που προαναφέραμε άλλα 27.000 μέλη και στελέχη της Ε.Π.Ο.Ν. πολέμησαν μέσα από άλλους σχηματισμούς του Ε.Λ.Α.Σ. Οι αντάρτικες μονάδες της Ε.Π.Ο.Ν. πήραν μέρος σε 430 μάχες και συγκρούσεις με 1.300 θύματα. Επίσης πολύ σημαντική δουλειά έγινε και στις μεγάλες πόλεις όπου οι μαχητές της Ε.Π.Ο.Ν. δώσανε σκληρές μάχες με τους Γερμανούς και τα τάγματα ασφαλείας, ιδίως στις λαϊκές γειτονιές. Χαρακτηριστικό είναι το ότι πολύ πριν την απελευθέρωση ολόκληρα διαμερίσματα της Αθήνας και των περιχώρων ήταν ελεύθερα στα οποία υπήρχαν φρουραρχεία του ΕΛΑΣ και δεν τολμούσε να πατήσει Γερμανός ή προδότης.

Πέραν των μαζικών κινητοποιήσεων και των διαδηλώσεων η δράση των μελών της Ε.Π.Ο.Ν. ήταν καθαριστική και στις απεργίες και τα σαμποτάζ. Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις της ανατίναξης ενός γερμανικού καραβιού από επονίτη αντάρτη, της μείωσης της παραγωγής σε εργοστάσιο της FORD όπου κατασκευαζόταν κινητήρες για τα γερμανικά αεροπλάνα από 6 σε 2 ημερησίως, η καταστροφή δεκάδων κινητήρων στο εργοστάσιο Μαλτσινιώτη και η συμβολή των αγωνιστών της Ε.Π.Ο.Ν. στην οριστική εγκατάλειψη των πολεμικών εργοστασίων από τους εργάτες εκμηδενίζοντας έτσι τη γερμανική παραγωγή.

Εντυπωσιακό ήταν και το γιγαντιαίο εκπολιτιστικό έργο της Ε.Π.Ο.Ν.

- Αγωνίστηκε σκληρά για τη μόρφωση της νεολαίας. Άνοιξε και λειτούργησε σχολεία τα οποία οι κατακτητές τα είχαν μετατρέψει σε αχούρια, σε στρατώνες και σε φυλακές. Κατάφερε να ανοίξει και να λειτουργήσει κάποια ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα ενώ στην ύπαιθρο - με τη βοήθεια των θεσμών αυτοδιοίκησης - άνοιξαν τα περισσότερα σχολεία με δασκάλους πολλές φορές επονίτες. Στα καμένα χωριά στην Πελοπόννησο έχτισαν καινούργια σχολεία, ενώ δημιούργησαν και αγροτικές σχολές (3 στη Ρούμελη, 2 στη Θεσσαλία).

- Με τη συνεργασία των πιο φωτισμένων παιδαγωγών της χώρας μελέτησε ολόκληρο το εκπαιδευτικό πρόβλημα της χώρας και ετοίμασε αναλυτικές θέσεις και πρόγραμμα που άρχισε να μπαίνει σε εφαρμογή από την Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (Π.Ε.Ε.Α.)

- Δημιούργησε εκατοντάδες θέατρα σε όλη την Ελλάδα, χορωδίες νέων, θεατρικούς ομίλους, εκπολιτιστικά συνεργεία μέχρι το τελευταίο ορεινό χωριουδάκι.

- Χιλιάδες επονίτες και επονίτισσες δούλεψαν για την ανοικοδόμηση των χωριών, των δρόμων και των γεφυριών, συμμετείχαν στις αναδασώσεις και στην καταπολέμηση των λοιμωδών νόσων κ.α.

-Επίσης ασχολήθηκαν και με το κομμάτι του αθλητισμού όπου και ιδρύθηκαν εκατοντάδες αθλητικές ομάδες.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφερθούμε στους αγώνες για τη ζωή των νέων και των παιδιών. «Κάθε παιδί και κάθε νέος, που πεθαίνει της πείνας είναι και μία νίκη του εχθρού» βροντοφώναξε η Ε.Π.Ο.Ν. Έτσι λοιπόν οργάνωσε συσσίτια για τους σπουδαστές, για τους μαθητές και για μαθητές επαγγελματικών σχολών, όπως και ορισμένους κλάδους νέων εργαζομένων. Παράλληλα οργάνωσε εκατοντάδες κινητοποιήσεις για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των νέων. Λειτούργησε λαϊκά ιατρεία στην ύπαιθρο, ταμεία σπουδαστών και συνεταιρισμούς στις πόλεις, επιτροπές προστασίας νεότητος. Τέλος αγωνίστηκε για το γάλα των μικρών παιδιών, για σχολικά και εξωσχολικά συσσίτια, ενώ στην ύπαιθρο σε συνεργασία με την Εθνική Αλληλεγγύη και τους θεσμούς λαϊκής αυτοδιοίκησης λειτούργησαν εκατοντάδες παιδικοί σταθμοί στους οποίους δεκάδες χιλιάδες γυμνά και πεινασμένα παιδάκια βρήκαν θαλπωρή.

Κλείνοντας θα θέλαμε να αναφέρουμε πως η συμβολή των αντιστασιακών οργανώσεων στη ζωή των απλών ανθρώπων ήταν τεράστια γιατί πέρα από τις διαπιστώσεις των προβλημάτων τους έδειξε τη λύση, τους βοήθησε στο να μάθουν να μάχονται και να αγωνίζονται για τη ζωή τους και τους ενέπνευσε με μία ρεαλιστική αισιοδοξία.

(1) Το συγκεκριμένο σπίτι ήταν η κατοικία του δάσκαλου Παναγή Δημητράτου, ιδρυτικό μέλος του Σ.Ε.Κ.Ε. ο οποίος εκτελέστηκε από τους ναζί τον Απρίλιο του 1944.

(2) Πέτρος Ανταίος, Συμβολή στην ιστορία της Ε.Π.Ο.Ν., εκδόσεις Θ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1979, τόμος Α2, σελ. 419.

Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου

Το βράδυ της 25ης προς 26 του Νοέμβρη 1942 έλαβε χώρα η επιχείρηση της ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοποτάμου, το πρώτο μεγάλο σαμποτάζ στην κατεχόμενη Ευρώπη. Αποτέλεσμα της ανατίναξης ήταν να διακοπεί για έξι εβδομάδες η μόνη σιδηροδρομική γραμμή προς το λιμάνι του Πειραιά στερώντας πολύτιμα εφόδια για τις δυνάμεις του στρατάρχη Ρόμελ στη Βόρεια Αφρική σε μία πολύ κρίσιμη περίοδο καθώς οι δυνάμεις των συμμάχων έδιναν τη μάχη του Ελ Αλαμέιν. Στην επιχείρηση συμμετείχαν 150 αντάρτες του ΕΛΑΣ, 60 του ΕΔΕΣ και 12 Άγγλοι σαμποτέρ. Οι συγκεκριμένες δυνάμει έδωσαν μία πολύ σκληρή μάχη για την εξουδετέρωση της ιταλικής φρουράς , ώστε να δοθεί ο κατάλληλος χρόνος στους τεχνικούς για την τοποθέτηση των εκρηκτικών μηχανισμών.

Την περίοδο που ακολούθησε την έκρηξη, η αγγλική πλευρά πιστή στον πρωταρχικό της στόχο ,αυτόν της υποβάθμισης και αποδυνάμωσης του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ προς όφελος των σκοπών της, προσπάθησε για μία ακόμα φορά να ενσωματώσει τη μεγάλη ανάπτυξη του εθνικού απελευθερωτικού κινήματος, του οποίου ηγούταν το ΕΑΜ – ΕΛΑΣ. Πιο συγκεκριμένα την ημέρα της επιτυχίας καθώς ήταν παρευρισκόμενοι στο σχολείο της Μακρακώμης οι συντελεστές της επιχείρησης, ο συνταγματάρχης Έντυ Μάγιερς δηλώνει στους αγωνιστές αντάρτες πως «αυτή είναι η πρώτη, αλλά όχι και η τελευταία κοινή μας επιχείρηση. Μόνο που χρειάζεται πιο στενή συνεργασία και στρατιωτική πειθαρχία σε ένα κέντρο – στο ΣΜΑ (Στρατηγείο Μέσης Ανατολής). Όλες οι διάμεσες καθοδηγήσεις και πολιτικές επεμβάσεις πρέπει να λείψουν». Η υποταγή όλων των ανταρτών στο ΣΜΑ χωρίς την ανάμειξη πολιτικών οργανώσεων θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο αν πειθόταν ο ΕΛΑΣ, γεγονός το οποίο δεν συνέβη. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως τη στιγμή που οι αγωνιστές των δύο οργανώσεων συνεργαζόταν, αξιωματικοί του ΕΔΕΣ υπονόμευαν την ενότητα των γραμμών του ΕΛΑΣ και προσπαθούσαν να αποσπάσουν στελέχη του διοργανώνοντας λιποταξίες. Χαρακτηριστικές επίσης είναι οι περιπτώσεις του Μάγιερς, ο οποίος απροκάλυπτα προτείνει στον Άρη Βελουχιώτη να προσχωρήσει στα τμήματα του ΕΔΕΣ και του Δ. Δημητρίου (Νικηφόρου),ο οποίος απορρίπτει την ίδια πρόταση από τον συνάδελφο του Σωτήρη Παπαχρήστου, μέλος του ΕΔΕΣ και ο οποίος για να ασκήσει πίεση χρησιμοποίησε το επιχείρημα πως οι Άγγλοι «δεν βλέπουν με καλό μάτι τον ΕΛΑΣ» (1).

Τις ώρες που ακολούθησαν την έκρηξη το βρετανικό ραδιόφωνο BBC ανακοινώνει θριαμβευτικά την επιτυχημένη επιχείρηση αποδίδοντας το κατόρθωμα στους αντάρτες του ΕΔΕΣ και τους Άγγλους σαμποτέρ, παραλείποντας να αναφέρει τη συμμετοχή του ΕΛΑΣ! Εύκολα καταλαβαίνει κανείς πως εδώ έχουμε μία ευθεία σύγκρουση συμφερόντων· των αποικιοκρατικών επιδιώξεων και του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος. Η στάση αυτή των Άγγλων προκάλεσε αρνητικά σχόλια και έτσι για να σώσουν την κατάσταση προτείνουν στον Άρη Βελουχιώτη να παρασημοφορηθεί από τον βασιλιά της Αγγλίας, πρόταση την οποία ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ αρνείται (2).

Ανέκαθεν η κυρίαρχη αφήγηση προσπαθούσε να αναδείξει την επιχείρηση της ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοποτάμου σε κορυφαίο γεγονός εθνικής ενότητας στο πλαίσιο της υποτιθέμενης εθνικής συμφιλίωσης. Μελετώντας διαλεκτικά την ιστορία συμπεραίνουμε πως η συγκεκριμένη εθνική συμφιλίωση έχει σαν σκοπό να εξαφανίσει οποιοδήποτε ηρωικό κατόρθωμα του λαού, να νομιμοποιήσει τους επιγόνους των νικητών του εμφυλίου πολέμου και γενικότερα να μας κάνει να θεωρήσουμε ως κανονικότητα τις καταστάσεις που βιώνουμε καθημερινά και που θα συνεχίσουμε να βιώνουμε καθώς οι αντιφάσεις του καπιταλισμού οξύνονται.

(1) Θανάσης Χατζής, Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε, Γ’ έκδοση, εκδόσεις Δωρικός, Αθήνα, 1983, τόμος Α’, σελ. 380 - 381.

(2) ό. π., σελ. 383.