Η έννοια του έθνους

Μία από τις περισσότερο μπερδεμένες έννοιες στην σημερινή εποχή η οποία πολλές φορές γίνεται αιτία έντονων διαφωνιών είναι αυτήν του έθνους. Έπειτα από τα πρόσφατα γεγονότα της συμφωνίας των Πρεσπών η κοινωνία μας έχει αρκετή εμπειρία για να καταλάβει σε ποιο βαθμό μπορεί να φτάσει η προσπάθεια δημιουργίας κοινωνικής συσκότισης και πόσες αντιπαλότητες μπορούν να δημιουργηθούν γύρω από την συγκεκριμένη έννοια.

 

Η έννοια του έθνους συχνά παρουσιάζεται σαν κοινωνικός σχηματισμός ο οποίος υπήρχε πάντα και αρκετά συχνά γίνονται προσπάθειες να βρεθεί σύνδεση σε ευθεία γραμμή με συγκεκριμένους προγόνους¹ ή ακόμα και σύνδεση εξ αίματος! Αυτό το οποίο πρέπει να ξεκαθαρίσουμε και να τονίσουμε είναι πως το έθνος σαν κοινωνικός σχηματισμός είναι προϊόν συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου και συνδέεται άμεσα με τις νέες οικονομικές και παραγωγικές σχέσεις οι οποίες εμφανίζονται με την εμφάνιση του καπιταλισμού. Δεν έχει καμία σχέση με τους προγενέστερους κοινωνικούς σχηματισμούς όπως αυτόν του γένους και της φυλής. Το έθνος σαν βάση έχει την ανεπτυγμένη ανταλλαγή η οποία στηρίζεται στην εμπορευματική οικονομία, ενώ η βάση του γένους είναι το μάζεμα των φυτών, η αλιεία, το κυνήγι και η εξημέρωση των ζώων. Τέλος η βάση της φυλής είναι η γεωργική και κτηνοτροφική οικονομία.

 

Με την εμφάνιση του νέου κοινωνικού σχηματισμού, αυτόν του καπιταλισμού αναδύεται η ανάγκη για μία ενιαία αγορά η οποία θα προσπαθήσει να δημιουργήσει ενιαίους νόμους και θα βασιστεί σε κοινή γλώσσα και κουλτούρα. Η αστική τάξη, η οποία κυριαρχεί επίσημα με την γαλλική επανάσταση, βασίζοντας την ανάπτυξη της στις εμπορευματικές σχέσεις θα αποτελέσει βασικό φορέα του έθνους. Επιπλέον μέσω της ανάπτυξης των σιδηροδρόμων και των θαλάσσιων οδών θα προσπαθήσει να ομαδοποιήσει τις διάσπαρτες φυλές. Έπειτα εμφανίζεται το βιομηχανικό κεφαλαίου το οποίο βασίζεται στην μεγάλη εμπορευματική παραγωγή και χρειάζεται την δημιουργία μεγάλης μάζας καταναλωτών ομοειδών εμπορευμάτων.

 

Βασικό μέλημα της αστικής τάξης είναι το να προσπαθεί να συσκοτίσει την ταξική συνείδηση και να άρει τις ταξικές αντιθέσεις με το να μην αναγνωρίζει πως το έθνος εμφανίζεται σε συγκεκριμένη ιστορική περίοδο (Καπιταλισμός) προσπαθώντας να προτάξει την αιώνια ύπαρξη αυτού είτε εκ Θεού, είτε εκ φύσεως, είτε εκ του λογικού. Ακόμη προσπαθεί να συσκοτίσει την έννοια της ράτσας² με την έννοια του έθνους και να αναπτύξει θεωρίες για συγκεκριμένους πληθυσμούς (Αφρικανούς, Ασιάτες κλπ.) πως είναι ανίκανοι για πρόοδο λόγω της επίδρασης εξωγενών παραγόντων (παράγοντες όπως το κλίμα) με σκοπό να βασίσει την αποικιακή της πολιτική η οποία παρουσιάζεται σαν “φυσική ανάγκη της δημιουργίας, προερχόμενη απ’ αυτή την ίδια τη φύση κυρίαρχων και δούλων εθνών”³.

Ένα συνηθισμένο εργαλείο το οποίο χρησιμοποιεί η κυρίαρχη τάξη για να απομονώσει τις λαϊκές μάζες του ενός έθνους από αυτές των άλλων είναι ο εθνικισμός. Ο εθνικισμός χωρίζεται σε επιθετικό εθνικισμό και σε αμυντικό. Ο επιθετικός εθνικισμός εμφανίζεται όταν η κυρίαρχη τάξη αναπτύσσει ενεργή δράση εναντίον της κυρίαρχης τάξης ενός άλλου έθνους και συνήθως τα συμφέροντα είναι οικονομικά. Ο αμυντικός εθνικισμός εμφανίζεται από την κυρίαρχη τάξη του έθνους το οποίο δέχεται επίθεση και εκφράζεται με την προσπάθεια διαφύλαξης της εθνικής συνείδησης, της θρησκείας, των εθίμων και οδηγεί στην απομόνωση από τον υπόλοιπο κόσμο.

Κατόπιν όλων των παραπάνω εύλογα γεννάται το ερώτημα πως μέσα στην γεωγραφική επικράτεια η οποία ορίζεται ως έθνος ο πολίτης ο οποίος βρίσκεται στην βάση της κοινωνικής πυραμίδας και δεν ανήκει στην κυρίαρχη τάξη έχει τα ίδια συμφέροντα με τον εκείνον που βρίσκεται στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας και ανήκει στην κυρίαρχη τάξη; Ασφαλώς και δεν συμβαίνει αυτό αφού τα συμφέροντα είναι τελείως αντίθετα και όσο πιο γρήγορα αποβάλουμε αυτήν την συσκότιση τόσο πιο μεγάλα θα είναι τα βήματα που θα κάνουμε σαν κοινωνία.

Το παραπάνω άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Ελευθερία, στις 19/09/2019, με όριο τις 700 λέξεις.

1Εδώ θα ήθελα να επισημάνω πως όσο πιο κενή πνευματικά είναι μία πληθυσμιακή ομάδα τόσο μεγαλύτερη ανάγκη έχει από ένδοξους προγόνους.

2Ράτσα είναι το άθροισμα χαρακτηριστικών γνωρισμάτων ανθρώπινων ειδών που δημιουργήθηκαν λόγω των φυσικών συνθηκών μέσα στις οποίες ζούσε ο πρωτόγονος άνθρωπος (κλίμα, υγρασία αέρος, γεωλογικός σχηματισμός κλπ.). Η έννοια της ράτσας βλέπει τον άνθρωπο σαν μέρος της φύσης και τα διακριτικά αυτής μεταβάλλονται βραδέως σε αντίθεση με τις ταχείες μεταβολές που συντελούνται στον άνθρωπο επάνω στο επίπεδο της κοινωνικής εξέλιξης (Το εθνικό ζήτημα κάτω από το φως του Μαρξισμού, Έκδοση Σοσιαλιστικού Βιβλιοπωλείου, Αθήνα, 1925, σελ. 21).

3Το εθνικό ζήτημα κάτω από το φως του Μαρξισμού, Έκδοση Σοσιαλιστικού Βιβλιοπωλείου, Αθήνα, 1925, σελ. 22